فرش دستباف به عنوان هنري کاملا ايراني از ديرباز در اين خطه از کشورمان با دست هنرمند پيشينيانمان توليد مي شده و اسناد تاريخي و باستاني از جمله کشف قديمي ترين فرش منقوش جهان با علامت صليب شکسته در شهرستان گرمي گواه محکمي بر جايگاه فرش در استان اردبيل است.

قسمي از گليم پرزدار منقش گرانبها که خالي نيز گويند. (ناظم الاطباء). مهمترين محصول صنعتي ايران در عصر حاضر قالي و قاليچه دست بافت است . قالي بافي از صنايع بسيار قديم ايران است . ميگويند که اسکندر کبير وقتي براي اولين بار مقبره کوروش بزرگ را بازديد نمود مشاهده کرد که آن با قالي خيلي خوب پوشيده شده و نيز ميگويند که در قصر تيسفون يا طاق کسري در زمان ساسانيان يک قطعه قالي وجود داشته که با جواهر و فلزات قيمتي پوشيده شده بود، ولي شرح اين قالي آنقدر با افسانه آميخته شده که نميتوان آن را کاملاً باور کرد.

طبقه بندی فرشها بر اساس اندازه و ابعاد

گزارش:

روزنامه کيهان (www.kayhannews.ir) منبع: سایت خبری آفتاب/ گالیا توانگر

فرش، تابلویی از حرف های مگوی دختران ایل و قالیبافان عاشقی است كه از سر انگشتانشان اصالت هنر ایرانی به گل می نشیند. روح تماشاگر همچون آهوی رمیده در طرح شكارگاه از پیچ و تاب لچك ترنج بالا رفته و به نقطه ای می رسد كه زمینه لاجوردی قالی آرامش بی نهایتی را به چشم و دلش هدیه می دهد. این اعجاز به راستی كه شایسته تحسین و ستایش همیشگی است. متن کامل در ادامه مطلب

پرفسور رودنكو فارغ‌التحصيل دانشگاه لنينگراد سابق و عضو علمي ارشد انستيتو باستان‌شناسي آكادمي علوم در روسيه است. او در سال 1929 سرپرستي هيئت اكتشافي را به عهده گرفت كه در نهايت منجر به كاوش در تپه‌هاي پازيريك شد و برنامه گسترده تحقيق جزئيات و مقايسه مجموعه دست‌ساخته‌هاي ايلي كه حاصل آن در كتابي به نام «گورهاي منجمد سيبري» جمع‌آوري نمود.

در گذشته مساله اي به نام ميراث فرهنگي نه چندان شناخته بود و نه چندان ارزشي داشت ولي امروز همه مي دانند كه اين يادگار ها تا چه حد مي تواند براي يك ملتي آبرو، اعتبار و حتي ارزش اقتصادي به همراه داشته باشد و كساني كه به نحوي به اين آثار آسيب مي رسانند بي ترديد جزو كساني هستند كه به سرنوشت ملتي آسيب مي رسانند و در عين حال پاسخگوي هيچ مقام و دادگاهي نيستند. البته ما وارد مباحث نمي شويم بلكه مستقيم وارد حوزه اي به نام فرش دستباف مي شويم، كه در آنجا شناسنامه و سابقه اي داريم.
به هر حال گاهي انسان فكر مي كند كه اين نوشتن ها و گفتن ها چقدر فايده دارد و بايد زماني بس باشد و تصميم مي گيري كه ديگر بس است. ولي تا وقتي كه مي فهمي و مي بيني، نمي تواني بي اعتنا باشي ولو اينكه يك نفر باشد كه به حرفت گوش دهد. من اطمينان دارم كه همواره گوش ها و دل هايي آماده شنيدن و تفاهم هستند. به هر حال با تاكيد بر آنكه هنوز ارزش هاي اين توليد براي بسياري شناخته نيست و هنوز بسياري آن را شايسته توجه نمي دانند و هنوز اگر نگاهي به سمت آن مي شود براي ارزش هاي مادي و اشتغال و صادرات آن است و برنامه ريزي هايي كه در مورد آن مي شود حتي اگر شكل مفيدي نظير تعاوني هاي توليد باشد، عملاتبديل به ابزاري براي نيات ديگر و يا توليداتي انبوه و بي هدف مي شود. بنابراين نوشتن و گفتن وظيفه است و اميدواريم كه به عنوان كمك پذيرفته مي شود. پيش از آنكه وارد بحث اصلي شويم براي آگاهي به مواردي اشاره مي كنيم تا دانسته شود كه به دليل برنامه ريزي هاي غلط تا چه حد اين سرمايه با ارزش ملي آسيب ديده است. ما خودمان چه به روز فرشي آورديم كه روزگاري خريداران آن را روي چشمان مي گذاشتند و يك تكه كوچك آن را چون ثروتي حفظ مي كردند. ميزان توليد فرش دستباف ايران در شرايط مطلوب و با كيفيت مناسب به رقمي در حدود 6 ميليون متر مربع رسيد، بدون آنكه دغدغه بازار داشته باشد. اما امروز بازار فرش به يك بازار راكد در مرز 2-5/2 متر مربع توليد رسيده است. علي رغم بزرگنمايي كه در مورد فقر قاليبافان مي شود و مسوول آن فقط كساني هستند كه براي پايين نگه داشتن دستمزد به توليد فرش هاي بي كيفيت و ارزان مي پردازند، در گذشته بسياري از بافندگان همواره تعدادي فرش لوله شده در كنارخانه خود داشتند كه آن را در شرايط مناسب عرضه مي كردند. 
تعداد بافندگان شاغل در اين توليد و حرفه هاي وابسته رقمي بين 1- 5/1 ميليون نفر بوده است. يعني بزرگ ترين گروه كاري مولد در كشور كه با 8-10 ميليون افراد خانواده خود در حدود 15درصد جمعيت كشور را پوشش مي داده اند. نيازي به گفتن نيست كه امروز چگونه اين خانواده بزرگ تبديل به لايه هاي منفعل و نااميدي شده اند كه نه تنها قادر به فروش دستبافته هاي خويش نيستند بلكه از بافت فرش به عنوان كاري بيهوده سخن مي گويند. حداقل20 درصد كارگران شاغل در اين رشته كارگران فني و متخصص هستند كه قادر به محاسبه نقشه، چله، نمرات نخ و مقاومت آنها و همچنين مقاومت هاي كششي و تنشي دستگاه هاي بافت و استحصال بهترين رنگ هاي زيبا و باثباتي هستند كه از گياهان ظاهرا بي ارزشي كه از علف ها و ريشه هاي طبيعي گياهان به دست مي آيد. اين سواي طراحان بزرگ و هنرمندي است كه به مدد ذهن، انديشه و دست، نقوشي پيچيده و دقيق رياضي معادل نقشه هاي معماري را خلق مي كنند. برخي از رشته هاي قاليبافي نظير رنگرزي - رفوگري و به ويژه طراحي(كه از رشته هاي بسيار زيباي هنري هم به حساب مي آيد) به لحاظ شرايط و نوع كار جزو مشاغل سخت تلقي مي شوند. متاسفانه سازمان هاي متولي كار و بهداشت از پذيرفتن اين مشاغل در رده مشاغل سخت خودداري كرده و هيچگونه حمايتي از آنها نمي كنند. در حدود 20000 روستا در ايران داراي قاليبافي بوده اند كه حفظ حيات اجتماعي و اقتصادي آنها كلاو يا بخشي، از راه قاليبافي تامين مي شده است. بسياري از اين روستاها در مناطقي قرار داشته اند كه يا فاقد صنايع و توليدات ديگر بوده و يا قابليت صنعتي شدن نداشته اند (مناطق كويري- كوهستان ها- عشاير) كه با اندك توجهي به آمار عمومي كشور مي توان دريافت چه ميزان از اين مناطق با از دست دادن قاليبافي خود متروك شده و يا ساكنان آنها به دليل جايگزين نشدن حرفه ديگري به حاشيه شهر ها رانده شده اند. در اين ميان به آسيب كشاورزي و دامداري وابسته به اين نقاط كه قاليبافي حرفه اي جنبي در كنار آنها بوده و يا اسكان عشاير و اجبار آنها به استفاده از نقوش غيرآشنا و عمدتا چاپي و يكنواخت را كه به نابودي برخي از نقوش بي بديل و زيباي روستايي كمك كرد چندان تاكيد نمي كنيم.
   
   
     - 85درصد بافندگان، زنان هستند كه بافت نقوش را زير سقف خانه و كنار گهواره فرزند و مزرعه همسر با علاقه و حوصله بافته اند. مساله بهره كشي كه ظاهرا پاشنه آشيل اين حرفه تلقي مي شود، لزوما ربطي به توليد فرش كه كاري لذت بخش و آرام است نداشته و در هر حرفه ديگري نيز مي توانسته اتفاق بيفتد و وظيفه دولت ها و سرمايه داران بوده است كه در قبال سودي كه از دسترنج اين طبقه زحمتكش برده اند، امكانات رفاهي و تاميني را براي توليد كنندگان نظير ساير كارگران ديگر در بخش هاي صنعت فراهم نمايند.
   
   
    - فرش دستباف علاوه بر ايجاد اشتغال و درآمد ارزي به عنوان يك كالاي هنري زيبا و سرمايه اي در جهان، دوستداران و تحسين كنندگان فراوان داشته و براي ايرانيان شهرتي به ذوق و نوعي زيباشناسي هوشمندانه و متفكرانه به همراه داشته است. امروز اين فرش جاي خود را به فرش هاي تقليدي و دست چندم كشور هايي سپرده است كه با تقليد از نقوش فرش هاي ايراني نشان داده اند كه بيشتر از ما ارزش آنچه را كه روزگاري به نام فرش ايران شهرت داشته مي دانند.
   
   
    - در نهايت آنكه فرش دستباف ايران به رغم نظر برخي مصلحت انديشان كه فرش ايران و به طريق اولي فرهنگ اين مملكت را نمي شناسد، نه حرف هاي عقب افتاده و نه مانع توسعه و رشد اجتماعي است(فراموش نكنيم كه پايه اقتصاد صنعتي ايران در اوايل قرن حاضر بر دوش فرش ايران گذاشته شد و در ضمن اين حرفه اكنون در چندين دانشگاه كشور جايگاه خاصي يافته است.) چنانچه اين توليد حتي به صورت يك حرفه سنتي (اگرچه بسيار فراتر از يك حرفه دستي و سنتي است) مورد برنامه ريزي جدي قرار گيرد، همچنانكه صنايع و توليدات دستي و بومي در بسياري از كشورهاي امروز كه بازار هاي جهان را تسخير كرده اند نظير چين، هند، ژاپن و حتي كشور هاي اروپايي و آفريقايي به عنوان موضوعي جدي نگريسته مي شود و مي تواند مولد منافع بيشماري از جمله كاهش بيكاري، حفظ ساختار اجتماعي و فرهنگي كشور و افزايش درآمد هاي ملي و اقتصادي شود.
   
   
    به دلايلي كه در اينجا فرصتي براي بحث آن نيست اگرچه در زمان هايي براي حفظ اصالت و حرمت فرش دستباف تلاش هايي شده است ولي در مجموع آنچه ديده مي شود آنكه:
   
   
    - فرش ايران هيچگاه به عنوان يك پديده اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي آنچنان كه بايد مورد توجه قرار نگرفته تا دلايل رشد و پيدايش آن با وسعتي كه به لحاظ كمي و كيفي و پيچيدگي هاي قومي و بومي در ايران دارد شناسايي و از راهكار هاي علمي براي حفظ و نگهداري اين هنر استثنايي جمعي استفاده شود. از آنجا كه فرش دستباف فقط به لحاظ تنوع فرهنگي و بهره گيري از ويژگي هاي متنوع بومي و مردمي فقط با زبان و يا شعر (با دامنه و كاركرد مردمي آن) قابل قياس است، اگر فقط اندكي تلاش با استفاده از روش هاي علمي براي شناخت اين هنر اختصاص مي يافت امروز در كنار انبوه فرش هاي زيبا و هنرمندانه اي كه در موزه ها است نه تنها از نام خالقان رنگ ها و نقوش آنها اطلاع داشتيم بلكه كسي از بافتن فرش شرمنده نبود.
   
   
    قاعدتا بايد آشنايي با فرش و مسائل مربوط به آن را اعم از فني، اجتماعي و اقتصادي در يك زماني در آموزش هاي ابتدايي جاي مي داديم وگرنه انبوه نقشه هاي ذيقيمت طراحي (كه با حساب انگشتي ارقام آنها به چندين ده هزار مي رسيد، البته اين سواي نقوش روستايي و بومي و عشايري است كه حد و مرزي براي آنها نمي شد تصور كرد) مانند كاغذ باطله از بين نمي رفت. در نتيجه همانطور كه حافظ و كمال الملك را مي شناسيم بايد عيسي بهادري وارچنگ نيز براي ما شناخته شده باشند.
   
   
    - علي رغم ادعاهاي ادارات كار و بهداشت و غيره هيچگاه حرفه هاي مربوط به فرش (در حدود 32 رشته شغلي) زير پوشش آموزش هاي فني و حرفه اي و درجه بندي مشاغل و مهارت هاي فني ( براي بالابردن ارزش اجتماعي هنرمندان و استادكاران ماهر و برجسته فرش) قرار نگرفته اند. همچنين نظارت هاي فني و ايمني بر مراكز گسترده توليد و رنگرزي و بافت و دادن تسهيلات لازم براي بهبود شرايط كار تحقق يافت. هيچگاه بيمه ها به صورت اصولي و جدي اين صنف زحمتكش و خدمتگزار را مورد توجه قرار نداد. امروز هم كه صحبت از بيمه كارگران قاليباف است كيست كه نداند چگونه توليدكنندگان و بافندگان خرده پاي فرش در فروش فرش هاي خود درمانده اند چه رسد به آنكه حق بيمه كلان سهم خود را نيز بپردازند.
   
   
    - تكثير نقشه هاي فرش به صورت چاپي و استاندارد و ارسال آنها به مناطق مختلف بافت در يك نگاه حداقلي منجربه نابودي طراحي استادشاگردي و از بين رفتن هنرمندان بزرگ طراحي- جابه جايي نقشه ها- انتقال آسان نقشه هاي فرش به كشو ر هاي همسايه و محدود كردن نقشه هاي فرش به تعدادي از نقشه هاي انتخابي و به نوعي استاندارد و به مفهوم يكنواخت كردن فرش هاي بافته شده است.
   
   
    - نگاه صنعتي به فرش دستباف به تكنوكرات ها و اقتصاد دانان جديدالورودي برمي گردد كه در اتاق هاي كار پيشرفته و مدرن خويش و از پشت ميز هاي كامپيوتر و كرسي هاي استادي دانشگاه ها بدون آنكه سعادت آشنا شدن و لمس حتي حاشيه هاي اين هنر گرامي را بيابند، براي سرنوشت آن حكم صادر مي كنند و مي خواهند مسائل فرش ايران را با توجه به تئوري هاي اقتصادي كنز و تجارت الكترونيك حل كرده و براي رفع مسائل توليد از آزمايشگاه هاي فرش ماشيني كمك بگيرند. آنان از درك اين نكته عاجزند كه فرش دستباف يعني فرش دستبافي كه به وسيله انسان و در جايگاهي كه ذهن و انديشه و فرهنگ و خلاقيت او قرار دارد بافته مي شود. هرگونه سوق دادن اين توليد به سوي تكنولوژي و صنعت يك گام نزديك كردن آن به فرش ماشيني است. اينكه كساني اعتقاد دارند امروز دنياي تكنولوژي و علم است بحث ديگري است كه كسي با اين مساله مخالفتي ندارد. اما استفاده از علم لزوما استفاده از تكنولوژي نيست آن هم در هنري كه ريشه چندين هزار ساله در سنت و فرهنگ يك سرزمين دارد و ديگر آنكه، از علم مي توان استفاده كرد ولي چنانكه از علم استفاده مي كنند بايد به مواردي بازگردد كه به بهتر شدن مي انجامد مثلاشهر پمپي را كه 2000 سال پيش زير خاك رفته بيرون كشند و يا تابلوي تخريب شده لئوناردو داوينچي را بر ديوار كليسايي در ميلان تعمير كنند. يا فرش آسيب ديده شيخ صفي را ترميم كنند تا در جايگاه والاي خويش در موزه ويكتوريا آلبرت قرار گيرد.

فرش، اين هنر اصيل ايراني قدمتي چند هزار ساله دارد.
    هر ايراني احساس تعلق خاصي به فرش دارد. روي آن به دنيا مي آيد، روي آن زندگي مي كند و اساس خانواده خود را بر آن پي مي ريزد و اين چنين است كه فرش چه به شكل كهنه فرشي مندرس و چه به صورت فرشي گرانبها و زربفت در زندگي تمام ايرانيان جايگاهي خاص دارد. در اقتصاد امروز جهان نيز، نه فقط فرش هاي دستباف جديد و گرانبها كه فرش هاي كهنه و فرسوده و تكه قالي هاي پاره پاره نيز، ارزش بالايي را به خود اختصاص مي دهند. اما چگونه يك فرش كهنه و قديمي و پاره پاره در يك حراجي ده ها و صدها هزار دلار خريد و فروش مي شود اين فرش مندرس چه دارد كه آن را بر سر دست مي برند و براي به دست آوردن آن سر و دست مي شكنند !
    پاسخ اين است كه امروزه بسياري از كشورهاي جهان دريافته اند كه فرش ها و قالي هاي قديمي را مي توان با صنعتي به نام «رفوگري» به آنچنان مرحله اي از كيفيت، زيبايي و دوام رساندكه چشم هر بيننده اي را مبهوت و ميليون ها دلار ارز واقعي را به كشورشان سرازير كند. بدين ترتيب اين كهنه فرش هاي مندرس، نه تنها ارزش مادي فراوان كه ارزش معنوي دو صد چندان را براي صاحبانش به ارمغان مي آورد و تجسمي از هويت و بودن آنان را در ادوار مختلف تاريخ بشري به ثبت مي رساند.
    در همين روزگار است كه تكه فرش هاي قديمي و قاليچه هاي پوسيده با كمك دستان تواناي رفوگران، چنان مرمت و بازسازي مي شوند كه با قيمت هاي چندين برابر قيمت اصلي در بازارهاي جهاني و حراج هاي گوناگون به فروش مي رسند. اين رفوگران هستندكه با تلاش بسيار و هنرخاص خود به فرش ارزشي افزوده مي بخشند و جدا از ارزش مادي، ارزش معنوي بسياري براي آنها پديد مي آورند.
    آري، رفوگري امروزه در صنعت فرش جهاني، جايگاه مناسبي يافته و از اهميتي صد چندان برخوردار شده است. اما اين هنر ملي كه ريشه هاي آن به ايران و ايرانيان بازمي گردد و از ابتدا توسط ايرانيان به ثبت رسيده، همچون ساير ميراث فرهنگي ايراني، اين روزها با تهديدهاي عديده اي دست و پنجه نرم مي كند .
    رفوگران نيز احوال مساعدي ندارند و نه تنها از اين بازار پرسود سهمي نمي برند كه تعدادشان هر روز كاهش مي يابد، بي آنكه جانشيني در خور بيابند. در اين گزارش، ضمن آشنايي با صنعت رفوگري، به بيان مسائل و مشكلات گريبانگير اين حرفه تاريخي مي پردازيم.
    * رفوگري در سايه
    رفوگري هنري است كه با تاروپود فرشبافي عجين شده است. در واقع اين هنر اصيل و قديمي ايراني حيات و هويت خود را از صنعت فرشبافي گرفته و اصولاً تا فرشي بافته نشود رفويي انجام نمي شود و رفوگري به وجود نمي آيد. به همين دليل است كه صنعت رفوگري همچون فرشبافي از قدمتي هزاران ساله برخوردار است و به عنوان يكي از قديمي ترين و شناخته شده ترين هنرهاي ايرانيان، تقريباً در ۷۰ نقطه از اين سرزمين گسترش دارد و از يك نقطه به نقطه ديگر داراي مشخصات و ويژگي هاي متفاوت است. زيرا كه هنرمند بافنده و رفوگر بنابر موقعيت جغرافيايي اش، در واقع فرهنگ خود را بر تن فرش، نقش مي زند. به همين دليل همان طور كه فرش دستباف ايران از اصيل ترين كالاهاي ملي و از هنرهاي سنتي وخانوادگي ايران به شمار مي رود و ارزش افزوده اقتصادي بسيار بالايي براي كشورمان دارد، رفوگري نيز به عنوان يك هنر صددرصد ايراني امروزه جايگاه خاصي در جهان پيدا كرده و در برخي موارد، حتي بيش از فرش هاي دستباف ارزش افزوده به دنبال دارد.
    بدين ترتيب، هر جا كه صنعت فرشبافي از رشد و رونق برخوردار مي شود، رفوگري نيز در كنار آن رنگ و رونقي بيش از پيش مي يابد و در كانون توجهات قرار مي گيرد. اما اين فقط يك سوي ماجرا و در واقع روي خوش آن است. در آن سوي ديگر، رفوگري به عنوان يكي از زيربخش هاي صنعت فرشبافي، نه تنها از مشكلات كلي حاكم بر اين صنعت رنج مي برد، كه مسائل و معضلات خاص خود را دارد.
    به عبارت ديگر، از آنجا كه حرفه فرشبافي يك كار گروهي و جمعي است، مشكلات و مسائل شاخه هاي گوناگون آن نيز به نوعي، همچون تاروپود يك فرش، در هم تنيده و با هم يكي مي شوند و بهبود وضع يك شاخه، يقيناً در وضع شاخه هاي ديگر تاثيرگذار است. از سوي ديگر، در كارها و مشاغل گروهي و جمعي، نياز است كه افراد گروه به سطحي از فرهنگ كار جمعي و درك گروهي بودن كار برسند تا در سايه اين فرهنگ بتوانند مسائل و مشكلات خود را با تعامل، گفت وگو، همياري و همدلي يكديگر از پيش پا بردارند.
    در واقع بافنده، فروشنده، طراح، شوينده، رنگرز، رفوگر و ... بايد سر يك ميز بنشينند، مسائل و مشكلات خود را مطرح كنند و پس از بحث و بررسي به راهكارها و راه حل هاي منطقي دست يابند و بدين طريق به رشد و پيشرفت حرفه خود و ارتقاي سطح كارشان كمك كنند. اما متاسفانه در صنعت فرشبافي امروز كشور، مانند بسياري از حرفه ها و مسائل گروهي ديگر، فرهنگ و تربيت كار جمعي چندان پا نگرفته و رويه حل مشكلات به صورت همدلي و تعامل وجود ندارد آن چنان كه خود اين موضوع به يكي ديگر از معضلات گريبانگير اين حرفه بدل شده است.
    افت كيفيت، عرضه انبوه و غير هدفمند فرش ايراني، كاهش صادرات، وجود رقباي بي شمار و تسخير بازار از سوي آنان و... از جمله مسائل و مشكلاتي است كه صنعت فرشبافي كشور اين روزها با آنها دست و پنجه نرم مي كند و صنعت رفوگري نيز از آنها بي نصيب نمانده است. به عنوان مثال، فرش دستباف ايران يكي از اقلام سنتي صادراتي كشور به شمار مي رود كه در نقاط مختلف دنيا مشتري هاي پروپا قرصي دارد، اما در سال هاي گذشته رقباي پاكستاني، هندي و چيني بخشي از بازار ايران را در دست گرفته اند.
    دست اندركاران فرش مي گويند فرش هاي دستباف توليد شده در كشورهاي ديگر با بهره گيري از طرح هاي ايراني توليد مي شدند اما كيفيت آنها بسيار پايين است. با اين حال قيمت پايين محصولات اين كشورها موجب شده تا تقاضا براي محصولات توليد شده اين كشورها بيشتر شود و بخشي از بازار فرش ايراني در اختيار آنها قرار گيرد.
    اين وضع شامل حال رفوگري هم هست و وجود رقباي خارجي، افق روشني را در پيش روي اين رشته نمي گشايد. در واقع رقباي خارجي با كپي برداري از شيوه هاي مرمت ايران، فرش هاي قديمي و نفيس را از اروپا و امريكا مي گيرند و با تعمير آن، به قيمت هايي چندين برابر قيمت خود فرش، به آنان باز مي گردانند.
    * سير نزولي صنعت فرش و رفوگري
    به گفته كارشناسان، فرش ايران امروز جايگاه گذشته خود را ندارد. حدود ۳۰ سال پيش، فرش ايران در جهان رتبه اول تا سوم را دارا بود اما امروز از لحاظ صادرات و عرضه اين محصول، كشورمان در رده هاي پايين تر قرار دارد. مساله اين است كه امروز توليدكنندگان فرش دستباف بدون شناخت نياز مخاطب در جهان خارج به كار بافت فرش مي پردازند و تنوع رنگ و محصول آنچنان كه بايد وجود ندارد. همچنين استفاده از مواد خوب، طبيعي، بادوام و محكم بسيار كم شده است. تاجران به صورت بي رويه و بدون كنترل فرش ايراني را صادر مي كنند و پس از آن ناچارند آن فرش ها را به قيمت بسيار پاييني به فروش برسانند و ضررهاي زيادي را متحمل شوند. در نقطه مقابل، كشورهايي مانند چين و تركيه، دقيقاً در راستاي سليقه ها و نظرات مردم در كشورهاي اروپايي به عرضه محصولات خود مي پردازند و با كپي برداري از كار و طرح ايران با رنگ بهتر و نقشه ظريف تر كار ارزان تري را به مشتري خارجي تحويل مي دهند كه اين خود موجب پايين آمدن جايگاه فرش ايراني مي شود.
    رفوگري هم وضع و حالي بهتر از فرشبافي ندارد و به عنوان يك حرفه و سنت ايراني، اگر به دادش نرسيم به سمت ريشه كن شدن پيش مي رود.
    مشكلات گمركي و پيمان سپاري نقدي عدم حمايت كافي دولت، دستمزد پايين رفوگران و... موجب شده كه كشورهايي نظير چين، هند، افغانستان، پاكستان و... ميداندار شوند و گوي سبقت را از ايران بربايند. اين كشورها قوانين دست و پاگير براي ورود و خروج فرش هاي قديمي و مندرس ندارند، نيروي كارشان ارزان است و كار تعمير را هم از ايران ياد گرفته اند، اما در ايران وقتي پدربزرگ ها و پدران اين حرفه، يك به يك از دنيا مي روند و هنر خود را بدون اين كه به فرزندانشان بياموزند براي هميشه با خود دفن مي كنند، چطور مي توانيم انتظار داشته باشيم كه رفوگران قابل و ماهري تربيت كنيم و همه كشورها را به كار رفوي فرش هايشان در ايران فرا بخوانيم.
    * مشكلات توليد
    صنعت فرش ايران در كنار رقباي خارجي، در داخل نيز با مشكلاتي دست و پنجه نرم مي كند كه هويت فرش ايراني را تحت تاثير قرار داده و از قدمت رقابت آن كاسته است.
    فرش هاي ايراني معمولاً در خانه ها يا در كارگاه هاي كوچك بافته مي شوند. توليد غير هدفمند، پايين آمدن كيفيت مواد اوليه و عدم استفاده از طرح هاي اصيل از جمله دلايلي است كه سبب شده تا فرش ايراني جايگاه واقعي خود را در بازار جهاني از دست بدهد.
    تثبيت نرخ ارز، كمبود نقدينگي، افزايش قيمت مواد اوليه، حقوق كارگر و تورم از عوامل تاثيرگذار در ناتواني صنعت فرش كشورمان به حساب مي آيد كه نقش غيرقابل انكاري در افت مداوم توليد و صادرات فرش دستباف داشته است.
    در اين ميان، دولت براي حمايت از فرشبافان و قاليبافان، اقداماتي انجام داده، از جمله آن كه آنها را بيمه كرده و وام هايي را براي افزايش توان توليد دراختيار توليدكنندگان قرار داده است، اما جا دارد اين برنامه ها در سطحي گسترده تر و درباره تمامي قشرهايي كه با صنعت فرشبافي در ارتباط هستند، از جمله درباره رفوگران انجام شود تا نتايج مطلوب تري به همراه داشته باشد.
    به عقيده كارشناسان، توليد بي رويه فرش ماشيني هم يكي از عوامل تاثيرگذار بر بازار فرش دستباف است. سرانه سالانه توليد فرش ماشيني در ايران ۲ متر مربع است كه به عقيده كارشناسان مازاد بر نياز داخلي است.
    آمارها حكايت از آن دارد كه در كشورمان حدود
    ۲ ميليون نفر از راه توليد و تجارت فرش زندگي خود را تامين مي كنند كه يك ميليون و ۲۰۰ هزار نفر آنها بافنده فرش هستند.
    * مشكلات خاص رفوگري
    صنعت رفوگري ايران نيز همچون صنعت فرشبافي در كنار رقباي خارجي، در داخل نيز با مشكلات زيادي روبه روست كه اين حرفه را تحت تاثير قرار داده و از قدرت رقابت رفوگران كاسته است. از سوي ديگر، به دليل سال ها كم توجهي به وضع رفوگري، تعداد هنرمنداني كه به هنر خويش پايبند مانده اند در سراسر كشور به ۱۰ هزار نفر مي رسد كه اين عده از نبود بازار مداوم و وضع نابهنجار معيشتي نالانند.
    استاد حسن قويدل، از استادان با سابقه و مسلم رفوگري در ايران، نسبت به وضع اين حرفه بسيار نگران است و مي گويد: امروزه رقابت شديدي در بازار فرش در دنيا وجود دارد و اگر روزي بود كه فقط نام ايران با فرش گره خورده بود، امروز بسياري از كشورها مثل چين، نپال، هندوستان، افغانستان و... هم در صنعت فرش و رفوگري فعال شده اند. اين درحاليست كه فرش هاي آنها كيفيت كار ايران را ندارد، اما چون مسائل گمركي و قواعد دست وپاگيرشان كمتر است، بيشتر از ما در بازار جهان حضور دارند و سود مي برند.
    استاد قويدل از موانع واردات فرش هاي قديمي به عنوان يكي ديگر از مشكلات مهم رفوگري نام مي برد و تاكيد مي كند كه دولت بايد موانع و قوانين دست وپاگير واردات فرش هاي قديمي را براي رفو بردارد تا فرش هاي قديمي از همه جاي دنيا براي رفو به دست رفوگران ماهر ايراني به كشور بيايند و براي ما درآمدزايي داشته باشند.
    عضو انجمن صنفي رفوگران تهران مي گويد: مشكلات گمركي و پيمان سپاري موجب شده كه فرش هاي قديمي به جاي ايران به تركيه بروند و اين كشور از قبل غفلت ماست كه در رفوگري فعال و صاحب درآمد شده است.
    اين استاد با سابقه رفوگري اعتقاد دارد كه بايد بحث تجارت فرش را از مرمت و تعمير آن جدا كنيم، بايد قوانين مرمت، شست وشو و لكه برداري را درباره فرش هاي وارداتي اصلاح كنيم، بايد مهلت استاندارد براي رفوگران وجود داشته باشد و پس از ايجاد درآمدزايي، فرش به مبدا خود بازگردد.
    به گفته قويدل، نمونه هاي فراواني وجود دارد كه به دليل ناهماهنگي ها و مشكلات و مقرراتي كه وجود دارد، فرش هاي قديمي به كشور وارد نمي شوند و براي مرمت و رفو سر از ديگر كشورها در مي آورند. چنين مي شود كه صنعت رفوگري در كشورهاي ديگر فعال مي شود و رونق مي گيرد و ما كه صاحب اصلي آن هستيم از رونق گرفتن، ايجاد اشتغال و درآمدزايي آن محروم مي مانيم.
    يكي ديگر از مسائلي كه حرفه رفوگري با آن روبه روست اين است كه در ۲۰ سال گذشته رفوگر واقعي وارد بازار داخلي نشده و رفوگران جوان فقط كارهاي ابتدايي اين رشته را مي دانند. رفوگران با تجربه و كاركشته نيز اين كار را يا از روي تجربه يا از كار استادان خود آموخته اند، چرا كه هيچ گاه مركز خاصي براي آموزش حرفه رفوگري يعني جايي كه بتواند اين رشته را به صورت علمي و مدون به علاقه مندانش تدريس كند و ارائه دهد در كشور وجود نداشته است. به عنوان مثال رفوگر بايد اطلاعات كافي درباره نقشه فرش داشته باشد، طرح هاي مناطق مختلف را بشناسد، راهكارهاي تهيه و كهنه كردن مواد را بداند، آسيب هاي كلي و جزيي را بشناسد و هزاران نكته كوچك و بزرگ را بلد باشد تا كار رفو، درست و بدون ايراد پيش برود.
    
    
    علاقه مندان به اين رشته هم وقتي مي بينند جايي براي آموزش و رشد و پيشرفت آنها نيست، چندان پيگير علاقه خود نمي شوند. آنها پيش از آن كه به طور جدي دنبال آموزش و يادگيري باشند، وقتي اوضاع و احوال معيشتي پدران يا استادان اين حرفه را مي بينند و مسائل و مشكلات آنها را از نزديك لمس مي كنند، عطاي رفوگري را به لقايش مي بخشند و راه ديگري را براي امرار معاش انتخاب مي كنند.
    وقتي كه رئيس انجمن صنفي رفوگران مهم ترين مشكل صنفي اين هنر را بيمه نبودن رفوگران (اصلي ترين نياز يك رفوگر) و نبود حمايت هاي، مادي و معنوي از آنها عنوان مي كند، چرا بايد انتظار داشته باشيم كه جوانان به اين رشته علاقه مند شوند و آينده خود را در آن بجويند مگر آينده نويدبخشي وجود دارد
    پدران هم مي دانند كه نمي توانند فرزندان خود را به ادامه راه خود مجبور كنند كه اين شغل، شغل ساده اي نيست. آنها مي گويند كسي كه قدم در راه رفوگري مي گذارد بايد واقعاً عاشق اين كار باشد و با قلب و روح خود كار كند و چندان به فكر آينده شغلي و مالي خود نباشد زيرا با اين حرفه نمي تواند به خواسته هايش جامه عمل بپوشاند (بگذريم كه برخي از رفوگراني كه عاشق كار خود بوده اند، آن را رها كرده و به شغل هاي ديگر روي آورده اند.)
    * خبر خوش رفوگري
    اوضاع نه چندان مساعد رفوگران، كاهش تعداد آنها، سال ها كم توجهي به وضع رفوگري، حمايت نكردن لازم و... سرانجام عده اي از رفوگران باسابقه و متعهد اين حرفه را بر آن داشت تا گردهم آيند و با تشكيل يك انجمن صنفي، مسائل و مشكلات صنف خود را از راه هاي قانوني حل كنند و به داد معيشت رفوگران گمنام و زحمتكش اين صنعت برسند. بدين ترتيب بود كه انجمن صنفي رفوگران فرش تهران در سال ۱۳۸۲ به ثبت رسيد، هرچند كه ضرورت وجود آن بسيار بيشتر احساس مي شد. در سال هاي بعد از آن نيز شعبه هاي انجمن در آذربايجان شرقي، اصفهان و قم تاسيس شد و انجمن در پي آن است كه بتواند در ساير استان هاي كشور، بخصوص استان هايي كه صنعت فرشبافي و به تبع آن رفوگري در آنها رونق دارد، شعبه هاي خود را راه اندازي كرده و از حقوق صنفي رفوگران دفاع كند.
    حسن مزيناني، رئيس انجمن صنفي رفوگران فرش، تعداد رفوگران فرش در كشور را حدود ۱۰ هزار نفر عنوان مي كند كه حدود ۵ هزار نفر در تهران و ۵ هزار نفر در استان هاي اصفهان، خراسان، قم، آذربايجان شرقي، همدان، اردبيل، فارس و خوزستان پراكنده اند. انجمن تهران نيز يك هزار و ۶۰۰ عضو دارد كه حدود ۲۰۰ نفر آنها رتبه بندي شده و مدرك مهارت دريافت كرده اند.
    انجمن، كميته هاي مختلفي هم دارد كه هر يك وظايف جداگانه اي دارند و به حل و فصل معضلات و مشكلات اعضا مي پردازند. آمار، آموزش و معرفي، طرح و برنامه و حقوقي، حل اختلاف، بررسي و تدوين آيين نامه ها، رفاهي و فرهنگي و پشتيباني، كارشناسان و كاريابي و اشتغال كميته هاي شش گانه انجمن صنفي رفوگران فرش تهران را تشكيل مي دهند.
    مزيناني، درباره طرح ها و فعاليت هايي كه هم اكنون انجمن پيگير آن است، مي گويد: هم اكنون انجمن در تلاش براي ايجاد هماهنگي با وزارت امور خارجه و سفارتخانه هاي ايران در ساير كشورهاست تا بتواند رفوگري را در داخل و خارج از كشور سر و سامان بدهد. ما مي خواهيم رفوهايي كه به ايران مي آيند و رفوهايي كه به خارج مي روند، با معرفي ما باشند.
    از ميان برداشتن قواعد دست و پاگير گمركي، سرمايه گذاري و حمايت دولت از صنعت رفوگري، انجمن صنفي رفوگران و اعتماد به آنها، راه اندازي مراكز آموزش و تدريس علمي اين حرفه به علاقه مندان از سوي پدران اين رشته، بهبود وضع معاش و بيمه رفوگران و خانواده آنها و برخورداري از سود سرشار اين كار و... از جمله راهكارهاي بهبود وضع اين هنر ايراني در داخل كشور است. در ابعاد جهاني نيز تبليغ هاي گسترده براي معرفي و شناساندن هرچه بيشتر و بهتر رفوگري ايراني و اين كه جايگاه و پايگاه اصلي اين هنر مختص ايران است، عرضه و تبليغ كارهاي مرمت شده معروف به جهانيان، حضور در حراج هاي معتبر، يادگيري اصول صحيح بازاريابي، درك نيازها و سلايق بازار جهاني، هدفمند بودن و برنامه ريزي داشتن و همه اينها در كنار يك مديريت قوي، يقيناً راه حل هايي هستند كه بايد براي سامان بخشيدن و نجات حرفه رفوگري در برنامه كاري مسئولان و دست اندركاران اين صنعت قرار گيرد.
    خوشبختانه اخيراً دولت طرح هايي را براي حمايت بيشتر از صنعت فرش در كشور مطرح كرده است. سياست هاي تبليغي و ترويجي در رابطه با فرش و در رابطه با رفوگري افزايش يافته، بانك ها به حمايت جدي از توليد كنندگان فرش دستباف پرداخته اند و در آخرين مورد دولت طرح خريد تضميني از توليد كنندگان فرش دستباف را مطرح كرده است.
    اين طرح از آن رو مطرح شده است كه از زمان اقتصادي شدن فرش در كشور، مشكل اصلي همواره اين بوده است كه بافندگان، طراحان و رفوگران فرش از اقتصاد اين صنعت سهم بسيار كمي داشته اند و هميشه كمترين ميزان از سود نهايي فرش بافته شده يا رفو شده به آنها تعلق گرفته است و اين خود به خود موجب پايين آمدن كيفيت اصلي كار مي شود.
    زيرا اقتصاد فرش به اين بستگي دارد كه همه عوامل مرتبط در زنجيره توليد فرش در سهم فروش آن دخيل باشند. علاوه بر اينها، بيمه بافندگان و رفوگران هم بحثي است كه روز به روز فراگيرتر مي شود.
    كارشناسان به طور كلي بر اين عقيده اند كه امروز رقباي جهاني وارد بحث صنعت فرش و حرفه رفوگري شده اند. با كوچك تر شدن منازل و استفاده نكردن از كالاهاي لوكس و گران قيمت در سراسر دنيا، خواسته ها و نيازها هم تغيير كرده است و مردم مي خواهند با كمترين هزينه، زيباترين هنرها را در خانه هاي خود داشته باشند. بنابراين بايد صنعت فرش و رفوگري كشورمان به شكل علمي بازاريابي شود، حركتي اساسي در زمينه حفظ و نگهداري آن صورت گيرد تا بتواند در رقابت با بازارهاي جهاني حرفي براي گفتن داشته باشد.
    آري، براي دستيابي به كيفيت سابق فرش هاي ايران و نيز براي سهم بردن از منافع سرشار بازار مرمت و رفوگري بايد به فرهنگ توليد فرش و مرمت گذشته بازگشته و بر نكات مثبت آن تكيه كنيم.
    يقيناً، بهبود وضع حرفه رفوگري و سامان گرفتن احوال رفوگران در گرو بهبود وضع صنعت فرشبافي و قرار گرفتن آن در جايگاه واقعي خود در بازار جهاني است.
    مساله اي كه اگر جدي گرفته نشود، به يكي از بدنه هاي اقتصاد كشور و يك هنر پرسابقه ايران لطمه بيشتري خواهد زد.
    انجمن فعاليت هايي هم درباره رشد و ارتقاي سطح سواد و اطلاعات رفوگران دارد، چراكه معتقد است رفوگر بايد اطلاعات كافي و لازم درباره نقشه فرش و طرح هاي مناطق داشته باشد و راهكارهاي تهيه و كهنه كردن مواد را داشته باشد تا كار رفو درست و بدون ايراد پيش رود.
    و سرانجام خبر خوش كه حسن مزيناني، رئيس انجمن و اصغر قويدل عضو هيات مديره و خزانه دار آن را اعلام مي كنند بيمه رفوگران از طريق انجمن است.
    آنها در پي آن هستند كه رفوگران عضو انجمن را تحت پوشش يكي از بيمه هاي كشور قرار دهند تا اين قشر زحمتكش و هنرمند نيز بتوانند آينده خود و خانواده خود را بيمه كرده و از مزاياي آن براي بهبود وضع معاش خود بهره مند شوند. اين كاري بود كه دولت نيز در سال هاي گذشته براي حمايت از قاليبافان انجام داد و آنها را بيمه كرد و وام هايي را براي افزايش توان توليد در اختيار توليد كنندگان قرار داد.
    به گفته مزيناني، رئيس انجمن صنفي رفوگران، طرح بيمه رفوگران قرار است در مجلس هشتم مورد بررسي قرار گيرد و در صورت امكان در قالب يك قانون به اجرا درآيد.
    * حفظ و نگهداري فرش
    رئيس انجمن صنفي رفوگران دل پري از كم توجهي به فرش دارد و مي گويد: بسياري از مردم ارزش فرش هاي قديمي را نمي دانند و آنها را تكه تكه مي كنند. مثلاً در مسجد سيد ولي بازار يا در مسجد ملكه خزانه بخارايي، فرش هاي تاريخي مثل فراهان را به دليل ناآگاهي تكه تكه كرده و با آن گوشه هاي مسجد را پر كرده اند.
    نه تنها مردم كه برخي از نهاد هاي دولتي مثل موزه ها هم ارزش واقعي فرش را نمي دانند.
    مزيناني ادامه مي دهد: حتي در برخي موزه ها فرش هاي ارزشمند قديمي را با جارو برقي صنعتي تميز مي كنند، در حالي كه مراقبت از اين فرش ها بسيار حساس است و نبايد از وسايل صنعتي براي تميزي و نگهداري آنها استفاده كرد.
    به گفته وي، بسياري از فرش هاي قديمي و طرح هاي فرش ايراني شهرت جهاني دارند مثلاً فرش هاي عمو اوغلي كه گل هاي درشت و قرمز دارند يا فرش چشمه مشك آباد در استان مركزي آنقدر مهم و با ارزش است كه متري يك ميليون تومان ارزش دارد. اين فرش كه «فرسك» نام دارد يكي از قديمي ترين نمونه هاي فرش جهان است كه به لحاظ تاريخي و تمدن از ارزش اقتصادي بسيار بالايي برخوردار است و بايد براي حفظ و نگهداري آن نهايت دقت و حساسيت را به كار برد.
    مزيناني مي گويد: از اين نمونه ها بسيار است و اگر بخواهد همه آنها را نام ببرد، سر به آسمان مي زند. او فقط اضافه مي كند كه چندي پيش يك فرش ۱۸ متري هريس از آمريكا براي رفو به ايران آمد كه ۴۵۰ سال قدمت داشت و ارزش اقتصادي آن ۲ ميليون دلار آمريكا برآورد شده بود. درج اشعار حافظ در حاشيه اين فرش زيبا و گرانبها، جلوه اي منحصر به فرد و اصلي به آن بخشيده بود.
    رئيس انجمن رفوگران فرش با ذكر اين نمونه ها تاكيد مي كند كه بايد راه هاي حفظ و نگهداري فرش به مردم آموزش داده شود و بدون آموزش هيچ توقعي نمي توان از مردم داشت.
    البته انجمن نيز در اين زمينه فعاليت هايي داشته و با انتشار جزوات و بروشورهايي در صدد اطلاع رساني به مردم برآمده است. همچنين چندي پيش با برگزاري نمايشگاه «از نقطه تا گره»، مراحل مختلف بافته شدن يك فرش، پشم ريسي و رنگرزي و... علاقه مندان نشان داده شد و يك كارگاه قاليبافي عرضه شد كه بسيار مورد توجه مردم و مخاطبان قرار گرفت. اين نمايشگاه در نقاط مختلف تهران از جمله در پارك هاي انديشه، ملت، لاله و... برگزار شد.
    حسن مزيناني پيشنهاد ديگري براي آموزش مردم دارد و مي گويد: پيشنهاد ديگر ما اين است كه در ۲۲ نقطه تهران، در مكان هاي مختلف مثلاً در پارك هايي در مساجد، دوره هاي آموزشي برگزار كنيم و به مردم آموزش دهيم كه چگونه از فرش خود نگهداري و مراقبت كنند.
    همچنين قرار است جشنواره فرش استان تهران ارديبهشت ماه امسال در پايتخت برگزار شود. برگزاري اين جشنواره فرصت مناسبي است براي آموزش مردم و جا دارد كه مسئولان و دست اندركاران برگزاري جشنواره از اين فرصت نهايت استفاده را بكنند و دوره هاي مختلفي را براي آموزش و يادگيري مردم برگزار كنند.
    جدا از روش هاي حفظ و نگهداري فرش كه بايد از سوي صاحبان فرش انجام شود، خود فرش همواره به دلايل مختلف از جمله فرسايش، مجاورت با مواد شيميايي، ضربه، آتش و ... در معرض آسيب قرار دارد و همين امر موجب شده كار رفو و رفوگري در جهت ترميم استادانه بخش هاي آسيب ديده از اهميت زيادي برخوردار شود.
    همچنين عيوب ديگري هنگام توليد فرش به وجود مي آيند كه بيشتر حاكي از عدم دقت و سهل انگاري در كاربرد و استفاده از مواد اوليه مصرفي غير مرغوب و رعايت نكردن اصول بافت صحيح است. از جمله موارد شايع، ابعاد فرش است.
    
    
    علاوه بر اين، بعد از توليد فرش باز هم امكان بروز آسيب وجود دارد كه به نحوه نگهداري و استفاده صحيح از فرش بر مي گردد. به عنوان مثال، جنس فرش خود عاملي است كه موجب جذب بعضي حشرات آسيب رسان به فرش مي شود.
    به طور كلي آسيب هايي كه بر فرش وارد مي شوند، دو نوع هستند، كلي و جزئي. آسيب هاي كلي اكثراً نيازمند صرف وقت و هزينه بسيار است و ممكن است در مواردي از برطرف كردن اين آسيب ها صرف نظر كنند كه بيشتر در مورد فرش هايي صادق است كه از ارزش هنري و قدمت كمتري بهره مند هستند.
    معمولاً رفوگران آسيب هايي را جزئي مي نامند كه نيازمند ترميم و تعويض تمام عناصر اصلي و شالوده فرش نباشد. حتي در برخي موارد ممكن است اصلاح و ترميم يك آسيب جزئي وقت و دقت بيشتري نسبت به يك رفوگري كامل طلب كند. اما روي هم رفته هزينه و مواد كمتري صرف آن مي شود.
    با دانستن و شناختن جزء به جزء فرش و موارد آسيب زدايي و ترميم آن است كه مي توان يك فرش دستباف و اصيل را تا سال ها و بلكه قرن ها به خوبي حفظ كرد و از تخريب و نابودي در امان نگه داشت.

واژگـان فرهنگ لغات قالیبافان آذربایجان:

رنگرزی

گبه

گَبّه یا قالیچه‌خِرسک گونه‌ای فرش از جنس قالی است که معمولاً در قطع قالیچه توسط عشایر و ایلات لر و قشقایی بافته می‌شود و دارای پرزهای (۱) بلند است. در بافت گبه از تعداد پود بیشتری استفاده می‌شود که این کار در نرمی گبه تأثیر فراوان دارد. تعداد پود برخی از گبه‌ها گاهی از سه تا هشت پود در هر "رج" رج و بلندی پرزها گاهی تا یک سانتی متر هم می‌رسد. گبه در اندازه‌های مختلفی بافته می‌شود که عبارت‌اند از: ۱_ گبه در اندازه قالیچه ۲_ گبه در اندازه قالی ۳_ گبه پتویی ۱_ گبه در اندازه قالیچه: با پرز و خواب بلند و تعداد پود در هر رج به هشت هم می‌رسد. ۲_ گبه در اندازه قالی:

 هر گاه شمار رشته‌های پود در هر رج از سه تجاوز نکند این دستباف را قالی گبه گویند. ۳_ گبه پتویی: این نوع گبه به دلیل پود فراوان نرمتر و خواب بلند پرز و پودهای اضافه از ظرفیت بیشتری برخوردار است.

    نوشته:
    عبدالله احراري
    محقق فرش و مدرس دانشگاه آزاد اسلامي بيرجند
    صباحت جمشيدي
    مدرس دانشگاه آزاد اسلامي بيرجند
    رؤيا نظامي
    دانشجوي کارشناسي فرش دانشگاه آزاد اسلامي بيرجند
    
    چکيده مقاله
    
    موضوع توجه به نياز، خواست و تمايلات مصرف کنندگان و مشتريان بازار جهاني فرش دستباف يکي از چالشهاي مهم فرش ايران در نيم قرن اخير بوده است. سنتي بودن فرآيند توليد و به طور کلي توليد فرش دستباف در کارگاه هاي خانگي و پراکندگي آنان در تمامي مناطق ايران بعلاوه نظام سنتي حاکم بر بازار فرش دستباف و عدم استفاده از فن آوري روز باعث گرديده که جامعه فرش دستباف کمتر از علم بازار يابي نوين در جهت توسعه يا حداقل تثبيت سهم ايران در بازارهاي جهاني فرش استفاده نمايد. تغييرات سريع در الگوي مصرف خانوارها ، ظهور قطبهاي اقتصادي جديد در سطح جهان ، آرايش و مناسبات سياسي جديد و از همه مهمتر تنوع طلبي بشر، ضرورت شناخت نيازها و سلايق بازار جهاني فرش را طلب مي نمايد.
    در اين مقاله اولاً مهمترين کشورهاي واردکننده فرش ايراني شناسايي و سهم هر يک از بازار هاي هدف از هنر ايراني مشخص گرديده . ثانياً خواست و تمايلات هر يک از اين بازارها بالاخص در بعد طرح و نقشه و رنگبندي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. مقاله حتي الامکان با توجه به خواست و تمايلات مصرف کنندگان هر يک از بازارهاي هدف و ساير پارامترهاي موثر در بازاريابي بين المللي همانند سطح اقتصادي، روابط سياسي، جايگاه فرش دستباف در سبد مصرفي خانوارها راهکارهاي موثري جهت استفاده جامعه فرش دستباف بالاخص توليدکنندگان، تجار و صادرکنندگان فرش ايراني ارائه نموده است.
    ذکر اين نکته ضروري است که موارد اشاره شده بر اساس جمعبندي از آمار و گزارشات تهيه گرديده و گرچه قطعا نمي تواند از دقت بالايي برخوردار باشد ولي خود به عنوان دستمايه و روشي براي بررسي بازارها قابل استفاده و مفيد خواهد بود.
    
    واژگان کليدي:
    فرش - بازار جهاني - بازارهاي هدف فرش
    
    
    مقدمه:
    فرش دستبافت به عنوان يک توليد هنري و صنعتي ريشه در تاريخ ايران دارد و اکثريت قريب به اتفاق خانوارهاي ايراني به نحوي با آن مانوس مي باشند .بيشتر ملل دنيا فرش را به نام ايران و ايران را با فرش مي شناسند اين هنر صنعت از ابعاد مختلف اقتصادي ،اجتماعي ،فرهنگي و هنري داراي اهميت خاص مي باشد زيرا :
    الف- از نظر اقتصادي اگر چه ارزش افزوده اي معادل نه درصد از توليد ناخالص ملي در اقتصاد کلان کشور قابل توجه نمي باشد ليکن توزيع درآمد 3000 ميليارد ريالي بين بيش از دو ميليون خانوار توليد کننده که اکثريت آنان از خانوار هايي مي باشند که از نظر اقتصادي زير خط فقر زندگي مي کنند بعلاوه آن که اين هنر صنعت مکمل فعاليت هاي کشاورزي و دامداري مي باشد از اهميت فوق العاده اي برخوردار است لازم به ذکر است که حدود سي درصد از ارزش ريالي توليدات فرش مربوط به مواد اوليه آن است
    ب- سهم فرش دستباف در صادرات غير نفتي همواره قابل توجه بوده که طي حداقل بيست سال گذشته رقم اول صادرات غير نفتي را داشته ميانگين اين رقم در دهه هفتاد حدود بيست و پنج درصد مي باشد .
    ج- از نظر اجتماعي با توجه به شرايط کنوني کشور به خصوص در زمينه اشتغال وجود بيش از دو ميليون شغل که بنا به آخرين آمار موجود 1734400 شغل مستقيم بافندگي فرش با متوسط صد و شصت و هفت روز اشتغال در سال مي تواند بخش عمده اي از مشکل اشتغال کشور را برطرف يا حداقل با تثبيت اشتغال موجود مي تواند از بروز بحران جديد در اشتغال جلوگيري به عمل آورد .
    د- در ابعاد هنري و فرهنگي نيز وجود طرح هاي متنوع و زيبا که از ذوق و سليقه هنرمندان ايراني همواره با هنر تفليق رنگ ها ملهم از طبيعت ايران زمين به کمک دستان هنرمند بافنده ايراني در چشم هنر دوستان سراسر جهان به معجزه تشبيه شده و تحسين همگان را برانگيخته است ،با توجه به صادراتي بودن عمده توليدات فرش دستباف کشور و از آنجا که اکثر نقوش فرش ازابنيه تاريخ،اعتقادات و باورهاي ديني مردم عموم ايران الهام گرفته به نوعي صدور فرهنگايراني به دنبال داشته و پيام رسان دين و انقلاب مي باشد.
    واضح است كه کشورمان مركز توليد فرش دستباف است اين فرشها با طرحها و نقوش و سبكهاي متنوعي مي باشد لذا مي تواند بخش قابل توجهي از نيازها و سلايق بازار جهاني فرش را پاسخگو باشد .
    توليد فله اي و بدون هدف فرش مي تواند باعث كاهش روزافزون قيمت فرش در بازارهاي جهاني شود . چنانچه توليد فرش فقر را بدنبال داشته باشد طبعاً فقر مادي و فرهنگي بافنده تمايل او را به بافت فرشهاي پست و ارزان قيمت افزايش خواهد داد .
    توليد هدفمند و برمبناي سفارش و نياز بازار توجيه اقتصادي و فني بافت فرش را افزايش داده ، از اتلاف منابع مالي جلوگيري و در اين سيستم توليد همه عوامل توليد از سود منطقي برخوردار مي گردند .
    چنانچه خواسته باشيم توليد فرش را هدفمند نمائيم بايد از علم بازاريابي نوين استفاده نمود ، بازاريابان فرش مي توانند با اتخاذ روشهاي مختلف بر تمايل مصرف كننده تاثير گذاشته و خريدار را به سمت خريد فرشهاي دستباف سوق دهند .
    به قول دکتر سبحه بايد قبول كرد كه نگاه به فرش دستباف در بازارهاي جهاني از كالاي سرمايه اي به كالاي مصرفي و تزئيني تغيير يافته است ضمن آنكه امروزه براي فرش دستباف كالاهاي جانشيني زيادي مثل موكت ، پاركت و مبل و ....... وجود دارد . حتي در خريداران فرش در سطح جهان تغييراتي شديد شكل گرفته است خريداران قديمي به لحاظ سني از افراد نسبتاً مسن جامعه بوده و از فرش اطلاعات نسبتاً كامل داشته و حاضر بودند بواسطه اين شناخت هزينه بيشتري براي خريد فرش دستباف بنمايند و شايد بتوان گفت كه تكنيكهاي بافت مثل رجشمار و نوع گره و ... برايشان مهم بود اين خريدران بدنبال فرشهايي بودند كه با دوام بوده و حتي براي نسلهاي بعد بيادگار بماند و در اكثر موارد اين خريداران حتي با همسر خود براي خريد فرش مراجعه نمي كردند و مردخانه به تنهايي اقدام به خريد فرش مي كرد .
    اما خريداران جديد در بازارهاي مختلف هدفي كه توصيف آن در فصل يافته هاي تحقيق آمد نسبت به فرش اطلاعاتي ندارند و برايشان چندان مهم نيست كه فرش در كجا يافته شده و يا حتي پارامترهاي فني بافت همانند رجشمار و نوع گره ، نوع شيرازه نيز از اهميت زيادي برخوردار نمي باشد ولي در عوض آنان به دنبال رنگ و مد بوده و فرش دستباف نيز براي اكثر اين خريداران حكم كالاي مصرفي كم دوام را دارد اين خريداران بر خلاف نسل قبل بيشتر دنبال فرشي ارزان قيمت ولي زيبا از نظر رنگبندي و طرح و نقشه هستند اين خريداران بر خلاف نسلهاي قبل نه تنها همسر خود كه طراح و دكوراتور خود را به خريد مي برند و در نتيجه اين دكوراتورها و طراحان هستند كه فرش مورد نظر خريدار را انتخاب مي نمايند در نتيجه توليد كنندگان فرش در استان بايد اين موضوع را در توليد فرش مدنظر داشته باشند مهمترين عامل تاثيرگذار در افزايش ارزش افزوده فرش رنگبندي و چگونگي چيدمان رنگها در كنار يكديگر است كه مي بايست حتماً با سلايق بازارهاي هدف هماهنگ باشد پس از رنگبندي طرح و نقشه فرش است كه امروزه بر خلاف روزگاران قبل طرحهاي شلوغ مورد توجه بسياري از بازارها نمي باشد .
    علاوه بر تغييرات بوجود آمده در خريداران در صنف فروشندگان فرش نيز تغييراتي بوجود آمده فروشندگان قديمي اكثراً خبره ، صاحب فروشگاه ، مشتري شناس ، كسب تجربه از طريق استاد شاگردي و آنقدر به فرش مسلط بودند كه به مشتري ديكته مي كردند كه چه فرشي را بخرد اما فروشندگان جديد عمدتاً خبره فرش نبوده و خريد فرش توسط آنان انجام نمي گيرد و چون عمدتاً فرش شناس نيستند اطلاعات فرش را از طريق مطالعه در اختيار خريداران فرش قرار ميدهند لذا مورد اعتماد خريداران نيستند و ديگر فرش نه فقط در فروشگاههاي تخصصي كه در همه فروشگاههاي بزرگ لوازم منزل عرضه مي شود .
    در عوض فروشندگان فعلي فرش بجاي شناخت نكات فني فرش شناخت كاملي از راههاي افزايش فروش،روانشناسي بازار و چگونگي غلبه بر روحيه و تفكر خريدار را دارند . علاوه بر اين موضوع امروزه فروشگاههاي اينترنتي و انبارهاي مجازي نقش فعالي در فروش فرش دارند . تلويزيون هاي ماهواره اي نيز از جمله كانالهاي فروش فرش هستند .
    فرشهاي توليدي قبل عمدتاً داراي مواد اوليه مرغوب ، كيفيت نسبتاً مطلوب و توسط بافندگان حرفه اي بافته مي شد كه داراي طرحهاي عمدتاً شلوغ و پر كار بود كه طرفداراني داشت رنگهاي قالي هاي توليدي تنوع زيادي نداشت و عمدتاً رنگ سورمه اي ولاکي رنگهاي غالب اين فرشها بودند و از رنگهاي روشن بواسطه چرك تاب نبودن استفاده نمي شد محل بافت اين قاليها بسيار مهم بود و البته در صورت فروش نرفتن بافنده مطمئن بود که فردا فرش بافته شده ارزش بيشتري خواهد داشت. اما ديگر همه جور فرش و با همه نوع مواداوليه بافته شده و بافندگان در بسياري از موارد نسبت به فرش بافته شده تعلق خاطري نداشته و از جهت امرار معاش به بافت فرش روي آورده اند بر خلاف لچك ترنج هاي شلوغ قبلي طرحهاي عمدتاً خلوت و كم كار و گلهاي شاه عباسي درشت با رنگهاي روشن شكلاتي ، قهوه اي كم رنگ ، سبز سدري ، طلايي ، عاجي و نخودي، طوسي و نقره اي بافته مي شود . پارامترهايي همچون اندازه،رنگبندي، طرح و نقشه و قيمت مناسب مطلوبيتهاي يك فرش خوب است .
    تغييرات بوجود آمده در مد و نحوه دكوراسيون منازل كه خوشبختانه در بسياري از بازارهاي هدف استفاده از موكت كم شده و اكثر منازل داراي پاركت و سراميك هستند نياز به فرش دستباف بيشتر مي شود چنانچه سلايق ، نياز و خواست مشتريان مورد توجه بازارهاي هدف قرار گيرد يقيناً سهم استان در بازارهاي جهاني فرش افزايش خواهد يافت.لذا در اين مقاله تلاش کرديم هر يک از بازارهاي هدف را توصيف نماييم :
    
    
    آلمان:
    کشور آلمان يکي از بزرگترين وارد کنندگان فرش دستباف ايران مي باشد به طوريکه در سال 1375 از نظر وزني 8/48% را از نظر ارزشي بالغ بر 40% از صادرات فرش کشورمان را به خود اختصاص داده است. سهم آلمان از صادرات فرش دستباف در سال 84 از نظر وزني 6/22% و از نظر ارزشي 4/19% بوده است و در هشت ماهه اول سال جاري کشور آلمان براي اولين بار پس از ايالات متحده امريکا (که از نظر وزني 5/27% واز نظر ارزشي 23% بوده) با 4/16% از نظر ارزشي در مرتبه دوم وارد کنندگان فرش ايران بوده است. اهميت شناخت سلايق و نيازهاي بازار فرش آلمان از چند جهت حائز اهميت است اول آنکه مردم اين کشور بالاخص در مناطق غربي آن از دوستداران فرش ايران هستند ثانيا آلمان و بالاخص بندر هامبورگ آن انبار فرش دستباف بوده و از طريق اين بندر فرش دستباف به بسياري از کشورهاي اروپايي صادر مي گردد. ثالثا بزرگترين نمايشگاه فرش دستباف ايران در اولين ماه هر سال ميلادي در شهر هانور آلمان تحت نام نمايشگاه دموتکس برگزار مي گردد لذا شناخت سلايق و نيازهاي اين بازار هدف فرش ايران از اهميت خاصي برخوردار است توجه توليدکنندگان فرش بالاخص توليد کنندگان و بافندگان استان خراسان رضوي را به نکات زير جلب مي نمايم .
    
    الف –رنگ بندي: در مجموع رنگ هاي آرام در بازار آلمان از استقبال بيشتري برخوردار است اگر چه فرش هاي با رنگ غالب سورمه اي و لاکي و بژ از اين کشور به ساير بازارهاي جهاني فرش ارسال مي گردد.
    
    ب- طرح: بلوچ خراسان ،مود (ماهي درهم يا ريزه ماهي)،افشان مشهد، نائين و در مجموع تمامي طرح هاي اصيل ايران دراين کشور مورد تقاضا است.
    
    ج) ابعاد کوچک پارچه تا حداکثر 6 متر مربع و به ندرت تا 12 مترمربع مورد تقاضاي اين بازار مي باشد.
    
    د) مواد اوليه: تجربه دموتکس امسال نشان داد که هر توليد کننده اي که از مواد اوليه مرغوب و بالاخص پشم مرغوب ايراني (بلوچ،سيرجان،کرمانشاه و قشقايي) و رنگهاي طبيعي براي توليد فرش دستباف استفاده مي نمايد و در اين خصوص حساسيت خاصي در توليد فرش دارد مي توانند در اين بازار قدرت مانور بالايي داشته باشد.
    
    ه) بافت: فرش هاي پرگوشت و تجاري باب اين بازار مي باشد به طوريکه در هشت ماهه اول سال جاري در حاليکه 8/20% فرش ايران به اين کشور صادر گرديده از نظر ارزشي فقط معادل 3/16 مي باشد اين در حالي است که در مورد امارات متحده عربي در حاليکه 1/2% از نظر وزني بوده است از نظر ارزشي شامل 5/8% ارزش فرش هاي ايران مي گردد و اين موضوع نشان دهنده آن است که بازار آلمان خواهان فرش هاي تجاري با قيمت متوسط مي باشد توليد کنندگان استان خراسان رضوي مي توانند با توليد فرش هاي 30 لغايت 40 رجي با مشخصه هاي فوق موفقيت خوبي در اين بازار داشته باشند. 

نیاز به جانشین ساختن مواد رنگی طبیعی دانشمندان را بر آن داشت که تحقیقات و کشفیاتی را در این باره  بوجود آورند و از زمان عصر کیمیا گری رنگ سازی نیز مورد توجه بوده است . به طوری که در قرن 17 میلادی صنعت رنگ سازی حالتی اسرار آمیز و کیمیا گری داشته است .

گليم بافي :
گليم از وسايلي است كه كه به عنوان زير انداز و پرده در چادرها و محلهاي عمومي نظير قهوه خانه ها ، هتل ها ، و … استفاده مي شود و بافت آن تقريباً در تمام نقاط ايران رايج است .
تاريخچه گليم بافي :
« از آثار و نوشته هاي مورخان جهان گردان پيداست كه بافتن جزء اولين هنرها و صنايع قبيله هاي پراكنده انسانها بوده است . مي توان گفت پارچه و گليم تقريباً ، از يك زمان رواج يافته است . در سال 1949 در سرزمين روسيه يك قطعه قالي به نام پا زيرك به حال انجماد پيدا شد كه مربوط به 350 تا 500 سال قبل از ميلاد مسيح بوده است و به اين ترتيب وجود قالي و گليم در تمدنهاي باستاني فلات ايران ثابت گرديد . فرش ياد شده بيانگر آن است كه براي رسيدن به چنين مهارتي در قالي بافي ، لازم است كه بافنده از يك سنت حداقل هزار ساله برخوردار باشد . بدين ترتيب تاريخ پيدايش هنر گليم بافي و قالي بافي در ايران حدوداً بين 1500 تا 2000 سال قبل از ميلاد تعيين شد . از آنجايي كه گليم زودتر از قالي بافته شده تارخ گليم بافي به 3000 هزار سال پيش از ميلاد عنوان شده كه تاريخ آغاز نساجي است و از وسايل بافتني كه از بهشهر به دست آمده تاريخ آن متعلق 600 سال قبل از ميلاد است و نشان ميدهد كه از موي بز و گوسفند استفاده مي شده است .»

ابزار گليم بافي :
الف . دار گليم
دار گليم خود بر دو نوع است افقي و عمودي و از آن جايي كه در عشاير فقط از دار افقي استفاده مي نمايند ، به شرح دار افقي مي پردازيم .
يكي از مهمترين وسايل كار گليم بافي و بافندگان «دار» است كه در هر منطقه طبق سنتهاي معمول مي باشد .
اين دار شامل چهار چوبي است كه معمولاً در ايلات متداول است و هر گاه تصميم به بافت بگيرند چهار گوشه را با ميخ به زمين ثابت مي نمايند وسايل اين دار عبارتند از :
1- ميخ ها : چهار عدد ميخ به طول 50 الي 60 سانتي متر كه انتهاي آنها استوانه اي و نوك آنها تيز
2- ميخ كوب : كه از چوب تشكيل شده و براي كوبيدن ميخها بكار مي رود .
3- سر دار و زير دار :
چوبهايي هستند كه بدنه اصلي دار را تشكيل ميدهند كه چوبي كه در بالاي ميخها قرار مي گيرد سردار و چوبي كه در پايين ميخها قرار مي گيرد زير دار ناميده مي شود .
4- پيز : چوبي است كه چله هاي پاييني و بالايي بر روي آن حلقه مي شود .
5- پس پيز : چوبي كه بعد از پيز در بين چله ها قرار مي گيرد .
6- ملار : سه پايه اي كه از چوب تشكيل شده و انتهاي آن با طناب بسته شده و با آن دوغ مي زنند و براي مهار «پيز» بكار مي رود و تاشو به سهولت جا به جا مي شود .

ب . نخ چله و چله كشي
نخهاي چله معمولاً از جنس پنبه و به رنگ سفيد و ضخامتهاي مختلف هستند و در بعضي از روستاها ، از پشم براي نخ چله « تار» استفاده مي كنند .
مهمترين مرحلة قبل از بافت چله كشي است كه بعد از تهيه و بر پاداشتن دار چله كشي صورت مي گيرد .
نحوة چله كشي :
«قبل از اينكه چله كشي شروع شود ، ابتدا دو رسته (چند لا از تار) نخ را به فواصل دلخواه و به موازات زيردار و سردار (حدوداً به فاصله 20 سانتيمتر) با ميخ به بدنة دار كوبيده مي شود .
در اصطلاح چله كشي اين دو رشته را نخ زهوار مي نامند . يكي از اين زهوارها بعداً براي شروع گليم بافي و ديگري به منظور قرار دادن چوب مياني (هاف) يا «پيز» مورد استفاده قرار مي گيرد پيز براي جدا كردن نخهاي رو از نخهاي زير مورد استفاده قرار مي گيرد .
براي دقت و سرعت عمل در شمارش نخ تار يا چله ، ابتدا چوبهاي سردار و زيردار را علامت گذاري و به واحد ده سانتيمتر تقسيم مي نمايند سپس شروع به چله كشي مي كنند ، به اين ترتيب كه نخ اول از روي سردار مي گذرد و از پشت و سپس زير دار به جلو و جاي اول بر مي گردد ، اين كار معمولاً بوسيله دو يا سه نفر انجام مي پذيرد .»


4- قالي بافي
قالي بافي از آغاز در ميان چادر نشين متولد گرديد اين قبايل كه كارشان گله داري بوده از پوست گوسفند براي زيراندار در چادر سياه استفاده مي نمودند و همچنين براي پوشيدن تن خود نيز از پوست گوسفندان استفاده مي شده است . و به تدريج به مرحله ريسيدن و بافتن آگاهي پيدا كردند بعد از آنكه مهارت در كارشان پيدا كردند طي گذشت دوراني سرانجام قالي را اختراع نمودند و از آن زمان به بعد قالي را جايگزين پوست نمودند و در بافت آن به ابتكارات زيادي دست زدند و در اندازه هاي متنوع دست به ابداع و نوآوري زدند ، تا اينكه بعضي از آنان به علت خستگي از كوچ در يك جا ساكن و تجمع نموده و تشكيل ده روستا را دادند و به صورت ثابت سكني گزيدند . و اين كار باعث گرديد كه ساختمان سازي نمايند و نياز به بافت قاليهاي بزرگتري پيدا كنند .
تاريخچه قالي
« قديمي ترين قالي موجود به وسيله « پروفسور دودنگو » در مقبره سكائي ، در دويست كيلومتري جنوب شرقي برايسك و هشتاد كيلومتري مرز مغولستان در نقطه اي بنام پازيريك در ميان يخها كشف شد .
اين قالي به عنوان پوششي اسب به كار مي فته و مربوط به زمان هخامنشيان است و اندازه هاي آن 83/1 2 متر مي باشد .
در هر سانتي متر مربع 36 گره دارد . گره ها را از پشت زده و پرز را از رو چيده اند ، حاشيه بيروني آن نقش مكرر كوچكي است كه جانور افسانه اي بالدار را نشان مي دهد. پس از آن يك رديف سوار مي آيند كه يك در ميان يا بر اسب نشسته يا در كنار آن در حال راه رفتن مي باشد . سپس يك رديف گوزن خالدار و باز همان نقش مكرر جانوران بالدار ديده مي شود و سپس از آن متن است كه از چند رديف موازي گلهاي چهار برگي تشكيل شده است . در ميان اين نقش ها بويژه مرداني كه در كنار اسب راه مي روند آشكارا نقش هاي تخت جمشيد را تداعي مي كنند . اين قالي بعدها به ايران فرستاده شد و توسط استاد اسكندراني ترميم گرديد .»
ابزار بافت
الف . كركيت (شانه)
داراي شانه هاي آهني كه در انتهاي آنها سوراخهايي تعبيه گرديده و بوسيله چرم به دسته متصل و محكم گره خورده و براي كوبيدن رجها بكار مي رود .
ب. غره qara از شاخ گوزنهاي كوهي مي باشد و با آن پس پيز را عقب و جلو مي برند .
ج. رُنْجَك ronjok از دو قسمت تشكيل شد : دسته و تيغه
الف – دسته رنجك : چوبي به طول 12 سانتي متر و قطر 4 سانتي متر است كه در دست جاي مي گيرد .
ب : تيغه آهني . به صورت نيم دايره و پهناي 5/1 سانتي متر و نوك تيز و براي قالي و گليم و جاجيم بافي ، و ساير صنايع دستي بافتني جهت قطع كردن بندهاي گره مورد استفاده قرار مي گيرد .
د:-چله كشي : مانند چله كشي در گليم مي باشد كه در قيمت گليم بافي توضيح داده شده است .
بعد از چله كشي مرحله بافت قالي صورت مي گيرد .

شیوه ترسیم گل شاه عباسی
گل شاه عباسی برش فرضی از گل نرگسی می باشد که بصورت انتزاع درآمده و آذین یافته است .
این گل به دلیل کامل بودن و دارا بودن تمامی خصایص گلها یکی از زیباترین گلهای ختایی به شمار میرود .
شاید یکی از دلایل زیبایی گل شه عباسی تضاد موجود در شکل دایره ای مرکز آن با شکل نوک تیز برگها که در حاشیه قرار دارند باشد.
یکی از دلیلیلی که این گل را با نام شاه عباسی میشناسند نسبت دادن آن به شاه عباس صفوی میباشد . اما این نمیتواند یک دلیل منطقی باشد زیرا ما این گل را در طرح ها و نقوش قبل از این دوره مشاهده میکنیم و دلیل که میتوان برای نام لاله عباسی آورد ، شکل لاله گونه این گل است که پایین آن کمی پهن تر از بالای آن میباشد .
گل شه عباسی دارای توع زیادی میباشد . زیرا این گل قابلیت پذیرش هر نوع تحولی را دارد و این خصیصه این قابلیت را به این گل داده که از متنوع ترین گلهای ختایی باشد .
گل شاه عباسی بدلیل زیبایی و تنوع گونه کاربرد فراوانی در طراحی سنتی بخصوص فرش ، تذهیب ، کاشی و معرق دارد.

 

اجزای تشکیل دهنده گل شا عباسی
1 - مرکز گل
2 - اناری
3 – برگ ها
4 – چوانه شکوفه

1) مرکز گل
مرکز گل معمولا به شکل دایره و یا در قالب آن با اشکال چها پر ، پنج پر و یا بیشتر ترسیم میگردد.

 

البته گاهی ممکن است بنا به نوع گل مورد استفاده در مرکز آن از یک گل گرد کوچک استفاده شود.

2) اناری
اناری در وسط گل شاه عباسی قرار میگیرد و این فرم یک برش فرضی از گل اناری میباشد.

البته میتوان داخل این قالب فرمهای مختلف کاسبرگ ، غنچه و گلبرگ را برای زیایی هر چه بیشتر استفاده کرد.

 

3) برگها
در گل شاه عباسی میتوان از فرمهای مختلف برگ استفاده کرد :
الف ) برگهای ساده

 

ب) برگهای کنگره دار

برگهای کنگره دار دارای دو فرم نوک تیز و نوک گرد میشند
 

ج) برگهای لب برگردان
ما میتوانیم برای زیبایی هر چه بیشتر گل شاه عباسی از این نوع برگها استفاده کنیم.

 

د) برگهای تا خورده :
این حالت برگ نیز همانند برگهای لب برگردان زیبایی خاصی را به گل میدهد.

 

4 ) جوانه شکوفه
ما میتوانیم از جوانه شکوفه برای پر کردن فضای خالی بین برگها استفاده کنیم .
جوانه شکوفه ها نیز دارای فرمهای مختلفی میباشند که در زیر به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم :

الف ) شکوفه های گرد

 

ب ) شکوفه های دندان موشی

ج ) شکوفه های پرجمی

 

د ) شکوفه های حلزونی

 

ه ) شکوفه های برگی

 

مراحل شکل گیری گل شاه عباسی :
حالا با شناخت اجزای تشکیل دهنده گل شاه عباسی به بررسی مراحل شکل گیری این گل می پردازیم.
 

مراحل شکل گیری گل شاه عباسی :
1		1 ) ابتدا قالب اصلی گل را بصورت دایره یا بیضی با خص کمرنگ مشخص میکنیم . 2 ) در این مرحله مرکز گل شاهعباسی را در جای مناسب _ کمی از مرکز دایره یا بیضی ترسیم شده پایین تر قرار میدهیم . 3 ) در این مرحله اناری را در بالای مرکز گل قرار میدهیم . توجه داشته باشید که درون فرم اناری با توجه به ذوق و سلیقه طراح فرمهای مختلفی را میتواند به خود بگیرد. 4) در این مرحله برگها را بجای خودشان ، با در نظر گرفتن تعداد آنها ترسیم میکنیم . در اینجا باید یاد آور این موضوع شد که برگها نیز همانند سایر اجزای تشکیل دهنده گل شاه عباسی میتوانند فمهای مختلفی به خود بگیرند . 5 ) در این مرحله فضای خالی بین برگها را پر میکنیم . شکوفه جوانه نیز میتواند فرمهای مختلف را به خود بگیرد . 6) در مرحله آخر گل را از خط قرینه ای که از ابتدا در نظر گرفته بودیم ، قرینه میکنیم .		4
2				5
3				6

 منابع : 
 امیری - علی / جزوه طراحی نقوش سنتی / دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد
 مصاحبه با آقای هنرور / مذهب کار

نقوش هندسي در دوره اسلامي: اگرچه نقوش هندسي در ميان هنرهاي تمامي دوره‌ها و تمدنها نقش تقريبا مهم و ارزنده‌اي را ايفا كرده‌اند، ولي بيش از همه در هنر اسلامي جايگاه ويژه خود را يافته‌اند، در اين دوره شاهد نوآوريها و خلاقيتهاي ارزشمند و جاودان اين نقوش هستيم. هنرمندان اسلامي فرمهايي چون دايره، مربع،‌مثلث، نقوش چند وجهي و يا ستاره‌هاي چندپر را با نظمي خاص در كنار يكديگر قرار مي‌دادند و از تركيب آنها به فرمها و تركيبات بديع هندسي دست مي‌يافتند كه مختص دنياي اسلام بود. قبل از مطالعه نقوش هندسي دوره‌ اسلامي لازم است تا علل بوجود آمدن اين نقوش با توجه به شرايط جديد حاكم بر جامعه با ورود دين اسلام و تاثيرات متعاقب آن شناخته شود. ظهور اسلام و ورودش به ايران تحولي شگرف در ابعاد مختلف فرهنگ مادي و غيرمادي اين كشور بوجود آورد كه مبتني بر مباني نظري و اعتقادي دين جديد بود. با گسترش دين اسلام يكي از مباني اصلي اين دين نوظهور كه همانا منع هرگونه تصويرسازي از اشياء جاندار و پرهيز از شبيه‌سازي عيني نقوش طبيعت بود، نيز در بين مسلمانان رواج يافت كه هدف از آن مبارزه با بت پرستي و شرك اعلام شده بود. در اين شرايط هنرمندان مسلمان با بهره گيري از نقوش تجريدي و استليزه شده هندسي با زباني رمزي و نمادين به تزئين سطوح موردنظر پرداختند. اين هنرمندان با اشتياق تمام در پي يافتن شكلهاي ساده‌تر و پالايش‌يافته‌تر بودند تا اينكه از خطر متهم شدن به بت پرستي بدور باشند. در اين صورت بود كه خود را از وسوسه رقابت با «الله» كه خالق همه چيز است برحذر مي‌داشتند. گرايش شديد به استفاده از نقوش هندسي در صدر اسلام باعث شد كه گروهي هنر اين دوره را به سكون و عدم پويايي و تحرك متهم كنند، اما تيتوس بوركهارت محقق هنر اسلامي در اين‌باره چنين مي‌نويسد: «آنچه در هنر اسلامي تحت عنوان سكون و عدم تحرك مورد انتقاد قرار گرفته، صرفاً همين غياب انگيزه‌هاي فردي و نفساني در آن است، هنر اسلامي هنري است كه به امور و مسايل روانشناختي دلبستگي ندارد و فقط عناصري را حفظ مي‌كند كه جاودانه معتبرند. دليل توسعة فوق العادة تزئينات هندسي در هنر اسلامي نيز همين است». با گرايش هنرمندان و صنعتگران به استفاده از نقوش و فرمهاي تزئيني هندسي، تقريبا تمامي آثار بوجود آمده در اين دوران به نوعي از اين هنر تزئيني بهره‌مند شده بودند، به طوري كه امروزه برخي هنر اسلامي را به هنر تزئيني صرف متهم مي‌كنند كه به عنوان لايه‌اي فريبنده در ظاهر آثار و فرآورده‌هاي دوره اسلامي نقش بسته است، ولي غافل از اينكه، در هنر اسلامي تزئين معنا و مفهومي فراتر از آراستن و پوشش ظاهري دارد كه براي درك آن بايد با رمزهاي تصويري و مفاهيم ديني اسلام آشنا بود. «تزئين در هنر اسلامي براي بيان فضاي قدسي است، اطلاق تزئيني بودن به هنر اسلامي از سوي شرق شناسان بدليل عدم درك رمزهاي تصويري است و به غلط تزئين را به معني آراية فريبنده مطرح كرده‌اند». در واقع هنر اسلامي با تأسي به مباني ديني و اعتقادي تلاش نموده است با بهره‌گيري از اين تزئينات فضايي آرام بخش، روحاني و معنوي ايجاد كند. بطوركلي زينت و آرايه به عنوان يكي از پايه‌هاي تصويري هنر اسلامي، وسيله و بياني تصويري است براي شرف بخشيدن به «ماده» تا به افقهاي برتر اعتلاء يابد و شخصيت فوق طبيعي بيابد. پس از ذكر مقدمه كوتاهي درباره علل به وجود آمدن و گسترش فوق العاده نقوش و تزئينات هندسي در دوره اسلامي به بررسي عيني نمونه‌هايي از اين نقوش مي‌پردازيم. در تصوير 6 جلد قرآن كريم مربوط به قرن ششم ه.ق نشان داده شده است. همانطور كه مي‌دانيم جلدسازي يكي از هنرهاي مرسوم قبل از پيدايش صنعت چاپ و كاغذسازي به شكل امروزي بود. تصوير فوق نيز جلدي است دست ساز كه از چرم تهيه شده و نقوش ظريف روي آن را پوشانده است. گستردگي اين نقوش به گونه‌اي است كه هيچ نوع برتري و تمركز عناصر تزئيني در يك قسمت نسبت به ساير قسمتها وجود ندارد و تداعي كنندة نوعي برابري و مساوات در طرح مي‌باشد. نقوش زمينه اين جلد از تكثير دواير متداخل هم اندازه و همسان تشكيل شده است و اهميت نقش هندسي دايره را در هنر اسلامي آشكار مي‌سازد. زيرا «پايه و اساس نقوش هندسي و گياهي در هنر اسلامي بر دواير استوار است. دايره كاملترين شكل هندسي است كه در هنر اسلامي تصويري است از كمال» . فارغ از دنياي اسلام مي‌توان گفت «دايره از زيباترين و جذابترين شكلهاي هندسي است و ميزبان همه اشكال هندسي و حد نهايي آنهاست» . تصوير بعدي كه براي اين بخش برگزيده شده است صفحه‌اي از قرآن مجيد را نشان مي‌دهد در سال 720 ه.ق طراحي شده است . همانطور كه مي‌دانيم يكي از موارد استفاده از نقوش هندسي تقسيم فضاهاي دوبعدي به قسمتهاي مختلف جهت رسيدن به تركيبات بديع و رنگي گسترده است، تا داخل اين فضاها با نقوش ريزتر و متنوع پر شده و به هدف نهايي هنرمند كه همانا خلق تصويري ناب و در اوج كمال و زيبايي است نزديك شود. در اين تصوير زمينه طرح باز هم با نقوش دواير متداخل به فضاهاي مختلفي تقسيم شده و در داخل هركدام از اين فضاها نقوش اسليمي به زيبايي هرچه تمام قرار گرفته‌اند. اين تصوير قدرت پوشانندگي نقوش هندسي بويژه دواير متداخل را در حد كمال نمايان ساخته است. نمونه بعدي برگي از مينياتوري است از بوستان سعدي كه در مركز هنري هرات قرن نهم ه.ق نقاشي شده است. اين تصوير سلطان حسين بايقرا را نشان مي‌دهد كه در مجلس بزمي شركت كرده است. در اين تصوير، هم فرش زير پاي سلطان و هم سايه‌بان بالاي سر او كه با الهام از نقش هندسي دايره به فضاهاي مختلف تقسيم شده است، قابل مشاهده است و به نوعي بلوغ فكري هنرمند نقاش رادر استفاده از فرم هندسي دايره جهت خلق تركيبات تازه‏، نسبت به تصاوير قبلي نشان مي‌دهد. تزئينات در معماري اسلامي نيز جايگاه ويژه‌اي داشته و در طول تاريخ همواره مورد اهتمام هنرمندان بوده است. دامنه وسيع تنوع روشهاي مختلف مانند كاشيكاري، گچبري، آجركاري و ... جلوه خاصي به بناهاي ايراني بخشيده است به طوري كه مي‌توان گفت تزئينات جزو لاينفك معماري اسلامي است و بخش عمده اي از معماري اسلامي به تزئينات اختصاص دارد. اين تزئينات مي‌تواند شامل كوچكترين اجزاء معماري با كاربرد انواع مصالح در ساده‌ترين صورت ممكن تا كلي‌ترين و عمده‌ترين بخشهاي معماري مانند شبستانها، گنبدها، رواقها و غيره با انواع و اقسام مصالح در پيچيده‌ترين شكلهاي هندسي و انتزاعي با روشهاي گوناگون باشد. در اين قسمت به معرفي چند نمونه از آثار معماري دوره اسلامي كه با نقوش هندسي تزئين شده‌اند مي‌پردازيم. در تصوير 9 نقوش هندسي متنوعي را مي‌بينيم كه در «برج نگار بردسير» مربوط به دوره سلجوقي به زيبايي خلق شده‌اند. دوره سلجوقي اوج شكوفايي تزئينات آجركاري سطوح بنا مي‌باشد. اين نقوش زيبا به وسيله چيدمان هنرمندانه آجر به وجود آمده‌اند كه تماما داراي زواياي قائمه مي‌باشند و تشكيل نقوش متداخلي را داده‌اند كه در هنرهاي ديگر مانند گليم‌بافي و حواشي فرشهاي روستايي به وفور مشاهده ميشود. در تزيينات هندسي دوره اسلامي هم فضاهاي مثبت با اهميت است و هم فضاهاي منفي يا خالي داراي اهميت مي‌باشند. منظور از فضاي منفي، فضاي بيهوده و عبث نمي‌باشد بلكه اين دو فضابه مثابه روح و جسم مكمل يكديگرند و حياتشان نيز لازم و ملزوم همديگر است . لذا از اين حيث هركدام از اين فضاها ارزش خاص خود را دارند كه اگر اين ارزش فضاها رعايت نشود طرح به كمال خود دست نيافته است. در تصوير 10 نمونه‌اي از اين نوع فضاسازي را كه در زمينه كاشيكاري معرق اجرا شده است مي‌بينيم. در اين تصوير هم استفاده از فرمهاي هندسي جهت تقسيم فضاها به زمينه‌هاي كوچكتر قابل مشاهده است و هم تزئين فضاهاي خلق شده توسط نقوش بزرگتر با فرم ستاره‌هاي شش پر باز در ميان اين نقوش ستاره‌اي، فضاهاي ديگري بوجود آمده‌اند كه آنها نيز شش وجهي هستند. در هر يك از دو فضاي مركزي و اصلي اين طرح نام مبارك حضرت علي‌(ع) شش بار (سه بار در زمينه مشكي و سه بار در زمينه سفيد) تكرار شده است. اين تصوير تنوع و گستردگي استفاده از فرم‌هاي هندسي را در هنر اسلامي به خوبي نشان مي‌دهد. نتيجه حاصل از مبحث فوق را مي‌توان بطور خلاصه چنين بيان كرد كه ايرانيان نه تنها از قديم الايام به شيوه‌هاي سامان بندي بخشهاي بزرگتر – خواه سطوح تخت يا گسترة روي ظروف – به فضاهاي كوچكتر آشنا بوده و توانايي و قابليت ذاتي براي تزئين بخشهاي مزبور را با عناصر هندسي خردتر داشته‌اند،‏ بلكه «حساسيت بسيار كاملي براي ايجاد نظمي كاملا منظبط وجود دارد كه به صورتي موزون و به شيوه‌اي يكدست و خوشايند كليت را به اجزاء كوچكتر تقسيم مي‌كند». پايه نقوش هندسي چه قبل از اسلام و چه در دوره اسلامي بيشتر از همة اشكال هندسي بر دايره استوار است و اشكال چند وجهي ديگر مخصوصا در دوره اسلامي از فرم دايره بوجود آمده‌اند كه گاهي اين فرم دايره‌اي مرئي و قابل مشاهده است و گاهي فقط در ارائه تركيب كلي نقش از آن استفاده شده و نامرئي است.

 نقوش هندسی قبل از اسلام:

رنگ     اغلب فرش هاي ايران داراي رنگ هايي بخصوص هستند که بيشترشان در محل بافت متداول است و با توجه به رنگ ها مي توان محل بافت را تا حدودي تشخيص داد، مثلا، قرمز دوغي در اراک ، لاکي در مشهد و بيرجند و نخودي در کرمان ، سرخ روناسي در همدان و سربند و هريس و سفيد در قم و نائين و آبي سير در قالي هاي عشايري فارس و شمال خراسان از جمله رنگ هاي متداولند. ليکن در تبريز برخلاف ديگر نقاط، رنگ هاي ويژه براي بافت فرش هاي مورد استفاده قرار مي گيرد و تنها در نظر گرفتن سليقه هاي مختلف، تعيين کننده رنگ قالي ها است.     رنگ ها اغلب با شماره در کنار نقشه مشخص مي شود. نقشه اي که پس از چندين بار استفاده مستعمل مي شوند، دوباره ترميم مي شوند. براي ترميم نقشه هاي قالي گاه از اوراقي با رج شمار بيشتر استفاده مي شود، به عنوان مثال نقشه قالي هاي 30 رجي و کمتر را روي ورق40 رجي(160) ترسيم مي کنند که 15در11 خانه دارد و در نتيجه تعداد اوراق لازم براي قالي ربعي4در3 به14 تا15 ورق تقليل مي يابد. هزينه نقشه در طرح هاي نيمه(نظير درختي و يا گلداني) و به ويژه طرح هاي تمام (نظير زير خاکي ) بسيار بيشتر است.     رنگ هاي طبيعي قالي هاي آذربايجان عبارتند از روناس (گلي)، قرمز دانه(گلي و قرمز آتشي)، اسپرک (زرد)، از ترکيب رنگ هاي زرد و نيلي، رنگ هاي سبز چمني، زيتوني و مله اي به دست مي آيد، رنگ موشي( طوسي) يا خاک سياه که در اصطلاح محلي به آن «قره ترپاخ» مي گويند از معادن «ميشه باره» ارسباران استخراج مي شود.     کاستن رنگ قالي هاي نو براي کهنه کردن فرش ها     تجار تبريز را مي توان جزء نخستين افرادي دانست که به روش کهنه کردن فرش ها آشنايي يافته اند، رونق فراوان صادرات فرش ايران به اروپا و ناتواني اين تجار در تغذيه بازار اروپا، آنان را بر آن داشت که فرش هاي نو را که داراي رنگ هايي خام بودند با شستشو و آفتاب دادن و مالش با چوبک و انداختن در معابر عمومي به صورت کهنه درآورند ليکن آنان به زودي دريافتند بهترين وسيله براي کاهش رنگ هاي تند قالي هاي نو، شستشوي آنها با خاکستر چوب است و از آن پس شستشو با خاکستر چوب به عنوان تنها روش در اين زمينه پذيرفته شده است.     حوزه هريس و مهربان     ساير شهرستانهاي آذربايجان به سبب دوري از مراکز و بي نصيبي از مبادلات فرهنگي، اقتصادي با ديگر مناطق در طرح و نقشه و رنگ از اصالت بيشتري برخوردارند. اين مناطق گاه از حيث طرح و رنگ داراي کيفيتي مشابهند. هريس در مرکز آذربايجان و شمال شرقي تبريز مرکز مهم منطقه است که توليدات آن بخصوص در گراوان، مهربان، سراب، قراچه و بخشايش توليد مي شوند، در اين ميان هريس به سبب بافت طرح هاي متنوع و دلپذير از ديگر مراکز گوي سبقت را ربوده است.     قاليبافي از روزگار قديم در هريس معمول بوده و به واسطه طرح هاي بديع و رنگ هاي زيبا، شهرت جهاني داشته و هنوز هم با آنکه توليد آن به پستي گراييده، اهميت منطقه مزبور به منزله يک حوزه ممتاز به کلي از بين نرفته است.     وجه مشترک کليه نقشه ها خطوطي هندسي است که از ترکيب خطوط افقي، عمودي و مايل تشکيل مي شود. طرح هاي لچک و ترنج با تغيير خطوط افقي، عمودي و مايل تشکيل مي شود. طرح هاي لچک و ترنج با تغيير خطوط از منحني به مستقيم و تبديل طرح هاي گردان به شکسته با همان ويژگي ها توليد مي شود. اين گونه نقشه ها به طور ذهني بافته مي شود و در صورت نياز از نقشه هاي کوچک که بر پارچه اي ترسيم يافته است، استفاده مي شود.     طرح و نقشه قالي هاي هريس، معمولالچک و ترنج است که در اصطلاح محلي به آن «گوشه گوبگ» مي گويند.حاشيه معروف به «توسباغا» يا «بالوق شاماما» و يا «سماوري» نيز از جمله حواشي متداول و رايج است. نقشه «قاچ خاتون» يا «داش خاتونن» با ترنجي کف ساده و «حاج عظيمي» با ترنجي لوزي و «صمدخاني» با ترنجي مدور و «نوعي اسليمي» و «افشان» که هر دو با طرح هاي اسليمي و افشان شهري متفاوتند و بالاخره نقشه «تاجري» از جمله مهمترين نقشه هاي متداولند.

سبکهای طراحی سنتی:

تاریخچه طراحی سنتي:

 طراحی سنتی چیست؟

 آمار قالی بافان
 بر طبق آمار وزارت کار (تهیه شده در سال 1328) تعداد کارگران قالی باف در حدود128973نفر بوده است لیکن به موجب آماراداره کل آمارعمومی (تهیه شده در ســال 1335) جمع کل شاغلین قالی بافی بیش از10ساله در88 حوزۀ درحدود166283 نفر بوده است که ترکیب آن به قرار زیر است .