نقوش هندسي در دوره اسلامي: اگرچه نقوش هندسي در ميان هنرهاي تمامي دوره‌ها و تمدنها نقش تقريبا مهم و ارزنده‌اي را ايفا كرده‌اند، ولي بيش از همه در هنر اسلامي جايگاه ويژه خود را يافته‌اند، در اين دوره شاهد نوآوريها و خلاقيتهاي ارزشمند و جاودان اين نقوش هستيم. هنرمندان اسلامي فرمهايي چون دايره، مربع،‌مثلث، نقوش چند وجهي و يا ستاره‌هاي چندپر را با نظمي خاص در كنار يكديگر قرار مي‌دادند و از تركيب آنها به فرمها و تركيبات بديع هندسي دست مي‌يافتند كه مختص دنياي اسلام بود. قبل از مطالعه نقوش هندسي دوره‌ اسلامي لازم است تا علل بوجود آمدن اين نقوش با توجه به شرايط جديد حاكم بر جامعه با ورود دين اسلام و تاثيرات متعاقب آن شناخته شود. ظهور اسلام و ورودش به ايران تحولي شگرف در ابعاد مختلف فرهنگ مادي و غيرمادي اين كشور بوجود آورد كه مبتني بر مباني نظري و اعتقادي دين جديد بود. با گسترش دين اسلام يكي از مباني اصلي اين دين نوظهور كه همانا منع هرگونه تصويرسازي از اشياء جاندار و پرهيز از شبيه‌سازي عيني نقوش طبيعت بود، نيز در بين مسلمانان رواج يافت كه هدف از آن مبارزه با بت پرستي و شرك اعلام شده بود. در اين شرايط هنرمندان مسلمان با بهره گيري از نقوش تجريدي و استليزه شده هندسي با زباني رمزي و نمادين به تزئين سطوح موردنظر پرداختند. اين هنرمندان با اشتياق تمام در پي يافتن شكلهاي ساده‌تر و پالايش‌يافته‌تر بودند تا اينكه از خطر متهم شدن به بت پرستي بدور باشند. در اين صورت بود كه خود را از وسوسه رقابت با «الله» كه خالق همه چيز است برحذر مي‌داشتند. گرايش شديد به استفاده از نقوش هندسي در صدر اسلام باعث شد كه گروهي هنر اين دوره را به سكون و عدم پويايي و تحرك متهم كنند، اما تيتوس بوركهارت محقق هنر اسلامي در اين‌باره چنين مي‌نويسد: «آنچه در هنر اسلامي تحت عنوان سكون و عدم تحرك مورد انتقاد قرار گرفته، صرفاً همين غياب انگيزه‌هاي فردي و نفساني در آن است، هنر اسلامي هنري است كه به امور و مسايل روانشناختي دلبستگي ندارد و فقط عناصري را حفظ مي‌كند كه جاودانه معتبرند. دليل توسعة فوق العادة تزئينات هندسي در هنر اسلامي نيز همين است». با گرايش هنرمندان و صنعتگران به استفاده از نقوش و فرمهاي تزئيني هندسي، تقريبا تمامي آثار بوجود آمده در اين دوران به نوعي از اين هنر تزئيني بهره‌مند شده بودند، به طوري كه امروزه برخي هنر اسلامي را به هنر تزئيني صرف متهم مي‌كنند كه به عنوان لايه‌اي فريبنده در ظاهر آثار و فرآورده‌هاي دوره اسلامي نقش بسته است، ولي غافل از اينكه، در هنر اسلامي تزئين معنا و مفهومي فراتر از آراستن و پوشش ظاهري دارد كه براي درك آن بايد با رمزهاي تصويري و مفاهيم ديني اسلام آشنا بود. «تزئين در هنر اسلامي براي بيان فضاي قدسي است، اطلاق تزئيني بودن به هنر اسلامي از سوي شرق شناسان بدليل عدم درك رمزهاي تصويري است و به غلط تزئين را به معني آراية فريبنده مطرح كرده‌اند». در واقع هنر اسلامي با تأسي به مباني ديني و اعتقادي تلاش نموده است با بهره‌گيري از اين تزئينات فضايي آرام بخش، روحاني و معنوي ايجاد كند. بطوركلي زينت و آرايه به عنوان يكي از پايه‌هاي تصويري هنر اسلامي، وسيله و بياني تصويري است براي شرف بخشيدن به «ماده» تا به افقهاي برتر اعتلاء يابد و شخصيت فوق طبيعي بيابد. پس از ذكر مقدمه كوتاهي درباره علل به وجود آمدن و گسترش فوق العاده نقوش و تزئينات هندسي در دوره اسلامي به بررسي عيني نمونه‌هايي از اين نقوش مي‌پردازيم. در تصوير 6 جلد قرآن كريم مربوط به قرن ششم ه.ق نشان داده شده است. همانطور كه مي‌دانيم جلدسازي يكي از هنرهاي مرسوم قبل از پيدايش صنعت چاپ و كاغذسازي به شكل امروزي بود. تصوير فوق نيز جلدي است دست ساز كه از چرم تهيه شده و نقوش ظريف روي آن را پوشانده است. گستردگي اين نقوش به گونه‌اي است كه هيچ نوع برتري و تمركز عناصر تزئيني در يك قسمت نسبت به ساير قسمتها وجود ندارد و تداعي كنندة نوعي برابري و مساوات در طرح مي‌باشد. نقوش زمينه اين جلد از تكثير دواير متداخل هم اندازه و همسان تشكيل شده است و اهميت نقش هندسي دايره را در هنر اسلامي آشكار مي‌سازد. زيرا «پايه و اساس نقوش هندسي و گياهي در هنر اسلامي بر دواير استوار است. دايره كاملترين شكل هندسي است كه در هنر اسلامي تصويري است از كمال» . فارغ از دنياي اسلام مي‌توان گفت «دايره از زيباترين و جذابترين شكلهاي هندسي است و ميزبان همه اشكال هندسي و حد نهايي آنهاست» . تصوير بعدي كه براي اين بخش برگزيده شده است صفحه‌اي از قرآن مجيد را نشان مي‌دهد در سال 720 ه.ق طراحي شده است . همانطور كه مي‌دانيم يكي از موارد استفاده از نقوش هندسي تقسيم فضاهاي دوبعدي به قسمتهاي مختلف جهت رسيدن به تركيبات بديع و رنگي گسترده است، تا داخل اين فضاها با نقوش ريزتر و متنوع پر شده و به هدف نهايي هنرمند كه همانا خلق تصويري ناب و در اوج كمال و زيبايي است نزديك شود. در اين تصوير زمينه طرح باز هم با نقوش دواير متداخل به فضاهاي مختلفي تقسيم شده و در داخل هركدام از اين فضاها نقوش اسليمي به زيبايي هرچه تمام قرار گرفته‌اند. اين تصوير قدرت پوشانندگي نقوش هندسي بويژه دواير متداخل را در حد كمال نمايان ساخته است. نمونه بعدي برگي از مينياتوري است از بوستان سعدي كه در مركز هنري هرات قرن نهم ه.ق نقاشي شده است. اين تصوير سلطان حسين بايقرا را نشان مي‌دهد كه در مجلس بزمي شركت كرده است. در اين تصوير، هم فرش زير پاي سلطان و هم سايه‌بان بالاي سر او كه با الهام از نقش هندسي دايره به فضاهاي مختلف تقسيم شده است، قابل مشاهده است و به نوعي بلوغ فكري هنرمند نقاش رادر استفاده از فرم هندسي دايره جهت خلق تركيبات تازه‏، نسبت به تصاوير قبلي نشان مي‌دهد. تزئينات در معماري اسلامي نيز جايگاه ويژه‌اي داشته و در طول تاريخ همواره مورد اهتمام هنرمندان بوده است. دامنه وسيع تنوع روشهاي مختلف مانند كاشيكاري، گچبري، آجركاري و ... جلوه خاصي به بناهاي ايراني بخشيده است به طوري كه مي‌توان گفت تزئينات جزو لاينفك معماري اسلامي است و بخش عمده اي از معماري اسلامي به تزئينات اختصاص دارد. اين تزئينات مي‌تواند شامل كوچكترين اجزاء معماري با كاربرد انواع مصالح در ساده‌ترين صورت ممكن تا كلي‌ترين و عمده‌ترين بخشهاي معماري مانند شبستانها، گنبدها، رواقها و غيره با انواع و اقسام مصالح در پيچيده‌ترين شكلهاي هندسي و انتزاعي با روشهاي گوناگون باشد. در اين قسمت به معرفي چند نمونه از آثار معماري دوره اسلامي كه با نقوش هندسي تزئين شده‌اند مي‌پردازيم. در تصوير 9 نقوش هندسي متنوعي را مي‌بينيم كه در «برج نگار بردسير» مربوط به دوره سلجوقي به زيبايي خلق شده‌اند. دوره سلجوقي اوج شكوفايي تزئينات آجركاري سطوح بنا مي‌باشد. اين نقوش زيبا به وسيله چيدمان هنرمندانه آجر به وجود آمده‌اند كه تماما داراي زواياي قائمه مي‌باشند و تشكيل نقوش متداخلي را داده‌اند كه در هنرهاي ديگر مانند گليم‌بافي و حواشي فرشهاي روستايي به وفور مشاهده ميشود. در تزيينات هندسي دوره اسلامي هم فضاهاي مثبت با اهميت است و هم فضاهاي منفي يا خالي داراي اهميت مي‌باشند. منظور از فضاي منفي، فضاي بيهوده و عبث نمي‌باشد بلكه اين دو فضابه مثابه روح و جسم مكمل يكديگرند و حياتشان نيز لازم و ملزوم همديگر است . لذا از اين حيث هركدام از اين فضاها ارزش خاص خود را دارند كه اگر اين ارزش فضاها رعايت نشود طرح به كمال خود دست نيافته است. در تصوير 10 نمونه‌اي از اين نوع فضاسازي را كه در زمينه كاشيكاري معرق اجرا شده است مي‌بينيم. در اين تصوير هم استفاده از فرمهاي هندسي جهت تقسيم فضاها به زمينه‌هاي كوچكتر قابل مشاهده است و هم تزئين فضاهاي خلق شده توسط نقوش بزرگتر با فرم ستاره‌هاي شش پر باز در ميان اين نقوش ستاره‌اي، فضاهاي ديگري بوجود آمده‌اند كه آنها نيز شش وجهي هستند. در هر يك از دو فضاي مركزي و اصلي اين طرح نام مبارك حضرت علي‌(ع) شش بار (سه بار در زمينه مشكي و سه بار در زمينه سفيد) تكرار شده است. اين تصوير تنوع و گستردگي استفاده از فرم‌هاي هندسي را در هنر اسلامي به خوبي نشان مي‌دهد. نتيجه حاصل از مبحث فوق را مي‌توان بطور خلاصه چنين بيان كرد كه ايرانيان نه تنها از قديم الايام به شيوه‌هاي سامان بندي بخشهاي بزرگتر – خواه سطوح تخت يا گسترة روي ظروف – به فضاهاي كوچكتر آشنا بوده و توانايي و قابليت ذاتي براي تزئين بخشهاي مزبور را با عناصر هندسي خردتر داشته‌اند،‏ بلكه «حساسيت بسيار كاملي براي ايجاد نظمي كاملا منظبط وجود دارد كه به صورتي موزون و به شيوه‌اي يكدست و خوشايند كليت را به اجزاء كوچكتر تقسيم مي‌كند». پايه نقوش هندسي چه قبل از اسلام و چه در دوره اسلامي بيشتر از همة اشكال هندسي بر دايره استوار است و اشكال چند وجهي ديگر مخصوصا در دوره اسلامي از فرم دايره بوجود آمده‌اند كه گاهي اين فرم دايره‌اي مرئي و قابل مشاهده است و گاهي فقط در ارائه تركيب كلي نقش از آن استفاده شده و نامرئي است.

اولین دوره مسابقات ورزشی دانشکده فرش هریس از فردا ۶/۱۲/۱۳۸۶ در مکان دانشکده شروع میشود.

 نقوش هندسی قبل از اسلام:

با سلام خدمت کاربران گرامی