بشر اولیه آنگاه که چشم به طبیعت دوخت و به اطراف خود نظر انداخت چیزهای زیادی برای طرح کردن اندوخت. خاطرات زیادی داشت که آنها را می بایست بازنویسی یا شکل سازی می کرد. برای اینکار وی به مانند تزئین گری، از هر خط راست یا کج و شکسته الهام گرفته و آنها را برای خوشایندی چشم در جایی مناسب کار گذارد و به نحوی مطبوع، ترکیب بندی دلخواه خودش را خلق کرد. با اینکار وی پایه های طراحی سنتی را پی ریزی کرد که پس از هزاران سال به صورت فعلی به دست ما رسیده است.

«طراحی سنتی ایران اساساً پیش از تاریخ یعنی قبل از پیدایش خط شکل گرفته است». می دانیم که بشر طراحی را از مرحله غارنشینی آغاز کرده است. دوره ای که سنگ ساده و نتراشیده را به عنوان ابزار به کار می برد. «اولین طراحیهای هنرمندان ایرانی به استناد آثار بدست آمده حداقل در حدود آغاز هزاره هفتم قبل از میلاد و یا در اوایل عصر نوسنگی بوجود آمدند. سفالینه های بدست آمده از «تپه سراب کرمانشاه»، «گنج دره همدان»، «غار هوتو» و «تپه علی کش» که حدود هزاره هفتم و ششم قبل از میلاد ساخته شده اند، نشان می دهند که هنرمندان سفالگر سطوح سفالینه های خود را با استفاده از رنگهای گیاهی و معدنی، تقسیم بندی های طولی و عرضی می نمودند و سپس متن سطوح تقسیم بندی شده را با شکلهای هندسی می آراستند.  

 - ظرف سفالي با نقوش هندسي و خطوط متقاطع، سيلك، هزارة پنجم ق.م.

این طرحها بیشتر جنبه آئینی داشته وارضاءکننده فطرت پرستشگر انسان می باشند که در نقاشیهای خود با یاری گرفتن از نیرويی غیبی سعی در غلبه بر طبیعت و دشمنان خود دارد. پس می‌توان گفت که حتی نخستین نقشهایی هم که انسان کشید بنیاد مذهبی داشتند. زیرا «هرگونه باور به نیرویی بیرون از طبیعت یا ماوراء طبیعت، بنیانی برای مذهب است ولو اینکه ما امروزه آن گونه باورها را جزو مذهب نشماریم». مثلاً جادوگری کاری کاملاً مذهبی است و اتفاقا همه نقاشیهای آغازین انسان هم دارای بنیاد جادوئی هستند. زیرا ازآن جهت نقش گاو وحشی یا گوزن را بر دیواره غارها کشیده اند که به آن تیراندازی کنند، چه انسان باور داشت که اگر تصویر چیزی را تسخیر کند، خود او را هم تسخیر خواهد کرد. جای تیر روی نقاشیهای درون غارها اندک نیست.

آرتور پوپ هدف از ایجاد طرح و نقش بر روی ظروف سفالی را «بیان بیمها و امیدها و علایمی برای استعانت از قوای طبیعی در مبارزه دائم و وحشتناک طبیعت می داند».

در طرحهایی که انسانهای اولیه از خود برجای گذاشته‌اند نشان چندانی از جنبه تزئین و زیباشناسانه نمی‌بینیم. توجه به زيبايي بعدها در مسیر هدف هنرمند قرار گرفت. انسان در وهله اول جنبه کاربردی قضیه را مدنظر قرار داد و طراحی را وسیله ای برای بیان افکار، اندیشه ها، آداب و مذاهب خود به کار برد. بنابراين طراحی وسیله ای شد برای ارتباط بین انسانها که در مسیر تکاملی خود منجر به اختراع خط شد.

فرش ایران دارای تاریخی بسیار طولانی است، در ایران از دیرباز بافتن انواع فرش متداول بوده و انگیزه ای اجدادی داشته است. به نوشته مورخان، جهانگردان، جنگجویان و آثار مكشوفه از گذشتگان گویای آن است كه فرشبافی به صورت هنری دستی ، مردمی ، روستایی و عشایری در ایران سابقه بس دراز دارد.

پروفسور «رودنكو» كاشف «فرش پازیریك» معتقد است كه قالی مذكور  كار مردم ماد یا پارس و پارت (خراسان بزرگ) است. توجه به نقش های مشابه و هم زمان این فرش در ستون های تخت جمشید نیز این نظریه را تایید می نماید. آثار دیگری از جمله نقاشیهای برخی هنرمندان قرون وسطی حاوی نقش قالیهایی است كه گفته اند بافت ایران بوده است . برخی مورخان در مورد حمله رومیان به ایران و غارت دستگرد قالی را از جمله غنایمی كه در این غارت به دست آورده شده، قید نموده اند و نیز منابع یونانی از قالیهای زربفت ایران یاد كرده اند. «فرش بهارستان» با آن همه هنرمندی كه به تأیید روایات مختلف، دربافت آن به كار رفته بوده اگر چه گاه در تعریف از آن راه اغراق پیموده شده اما خود نشانگر پیشرفت صنعت فرشبافی و صنایع جنبی از جمله طراحی و رنگرزی در ایران قدیم می باشد. فرش به عنوان نمودی از فكر و اندیشه بشری و متاثر از حس نوجویی او در طول تاریخ خود با نشیب و فرازهایی روبرو بوده كه گاه با فراغت فكری هنرمندان و محیط مناسبی كه برای رشد و شكوفایی هنر ایشان ایجاد گردیده به حد اعلای خود رسیده و گاه صدماتی كه بر اثر مصائب طبیعی و غیر طبیعی بر پیكر جامعه وارد شده، آن را به دوره نهفتگی و خمود سوق داده است.

عصر مغول یعنی قرن هفتم هجری را می توان دروان بس غم انگیز برای انواع هنر ایرانی دانست و پس از آن قرون دهم  و یازدهم هجری را كه عصر صفویان است زمان شكوفایی طبع هنری مردم ایران باید به شمار آورد. آغاز دوران صفوی متفارن با رشد بسیاری از هنرهای دستی و توسعه آن در كلیه شئون جامعه بوده است. بسیاری از هنرمندان ایرانی در این دوره ظهور كرده اند كه با اغتنام فرصت از آرامش و محیط مساعدی كه به وجود آمده عمر گرانبهای خود را بر سر ارتقاء سطح كیفی هنر و صنایع دستی نهاده اند وبا ابداع طرح ها و نقشه های زیبا و هنرمندانه جایگاه این صنایع به ویژه فرش را به حد اعلاء خود رسانیده اند و نام ایران را در سراسر جهان با آثار خود پرآوازه ساخته اند. با توجه به اهمیت عصر صفویه در اعتلاء هنر ایران و توجهی كه در این زمان به صنعت قالیبافی مبذول شده، جا دارد به این عصر و وضعیت هنرمندان و قالیباقی آن مشروح تر بپردازیم.

 فرشهای دوران صفویه را می توان متعلق  به دو گروه زمانی دانست: اول: قالیهای بافته شده در دوران سلطنت شاه اسماعیل وشاه طهماسب كه به"شاه طهماسبی" معروف است و خود مكتبی خاص دارد كه به همین نام شهرت یافته. شاه طهماسب همواره به تشویق هنرمندان و قالیبافان و طراحان می پرداخت و خود از هنر بهره داشت و حتی نوشته اند، رنگرزی می دانست و مستقیمأ طراحی می نمود و بافندگان را راهنمایی می كرد. از این جهت در زمان پادشاهی او انواع صنایع ظریفه به ویژه قالی بافی راه ترقی پیمود و در طرح آن تغییرات كلی به وجود آمد. قالیهای ترنجدار جانشین آن گروه از قالیهایی شد كه تا اواخر قرن 9 هجری در ایران بافته می شد و بعدأ به طرح مغولی و تیموری شهرت یافت. علاوه بر قالیهای ترنجدار در این دوره بافتن قالیهایی با طرح حیوان و شكارگاه متداول شد. دوم: قالیهای بافته شده در زمان شاه عباس كه به مكتب " شاه عباسی" معروف است. در این دوره با اغتنام فرصت از وجود هنرمندان عصر نقشهای جدید به ویژه با استفاده از اسلیمی ها و گلهای مخصوص بوجود آمد برخی طرحهای قالی در مكتب شاه عباسی عبارتند از:/ الف – طرح ترنجدار یا لچك ترنج/ ب – طرح شكارگاه/ ج – طرح درختی/ د – طرح گلدانی .

اینك با توجه به سهولت ایجاد ارتباط بین هنرمندان نقاط مختلف و پیشرفت تكنیك طراحی و نقش پردازی، فرش همگام با سایر هنرها و صنایع مردمی رو به تكامل رفته است، طرحهای محلّی به نقاط دیگر برای بافت فرستاده می شود و هنرمندان از نتایج تجربیات دیگر همكاران خویش كاملاً با خبر می گردند. وسایل كار طراحی پیشرفت نموده و تكنیك جدید به كمك هنرمندان آمده و ایشان به مهارت در تهیه و تكثیر طرحهای خود اقدام می كنند. بازار های فرش جهانی به ویژه از اوائل قرن بیستم میلادی رونق گرفته و این خود تشویق دست اندركاران را در پی داشته و به ویژه در تبریز، كرمان، كاشان، اصفهان، اراك ، داد و ستد این كالای ارزشمند را رونق داده و در این زمان است كه بازار صادرات فرش های نو و كهنه گرم شده و كارگاه های بزرگ برای پاسخگویی به تقاضاهای روز افزون دایر گردیده است. این قالیها به اروپا به ویژه كشور آلمان و آمریكا حمل می گردد و موجبات تقویت بنیه مالی كشور را در حد خود فراهم می سازد و تجارت خارجی را به سرمایه گذاری در تولید فرشهای مورد درخواستشان تشویق و ترغیب می نماید. مجموعه این اقدام طی قرن اخیر در جهت تقویت بنیه اقتصادی كشور مؤثر بوده، اما دخالت فروشندگان و صاحبان سرمایه در كار طرح و رنگ فرش و سفارشات غیر مسئولانه ایشان به كیفیت این دستباف لطمه وارد ساخته است. عدم نظارت صحیح بر كار بافت فرش و بسیاری عوامل دیگر از جمله قیمت ها و چگونگی صادرات طی نیم قرن گذشته، رقبای فرش ایران را به میدان رقابت كشانده واز سوی دیگر سودجویان را به سوء استفاده از غفلت دست اندركاران و انجام تقلباتی در مراحل مختلف تهیه موارد اولیه و تولید فرش وا داشته و در نتیجه موجبات سقوط كیفیت و كمیت و گرمی بازار فرش ایران را فراهم نموده است به منظور ایجاد پیوستگی ارتفاء سطح كیفی این دستباف ارزشمند و تداوم تاریخ پرآوازه ی آن هوشیاری و كوششی همه جانبه لازم است كه امید است عشق و علاقه عامه مردم به این میراث اجدادی خود آن را در ضمیر كلیه دست اندركاران بیدار سازد.

نمودار اداری دانشکده فرش ریاست دانشکده   دکتر محمد آقازاده تلفن:                                                               5421732-411-98+ دورنویس:                                                        5412140-411-98+ پست الکترونیکی:                           m.agahzadeh@tabriziau.ac.ir

آمار دانشجوئی مقطع کارشناسی

وروددي	رشته	زن	مرد	ساير*	جمع كل
مانده سنوات	فرش	1	2	0	3
1385	فرش	23	0	14	37
1386	فرش	37	33	15	85
جمع		61	35	29	125

* منظور از ساير. دانشجويان انتقالي. ميهمان و ... ميباشد.

آمار دانشجوئی مقطع کارشناسی ارشد

وروددي	رشته	زن	مرد	ساير*	جمع كل
مانده سنوات	پژوهش هنر	-	-	-	-
1386	پژوهش هنر	7	2	-	9
جمع		7	2	-	9

* منظور از ساير. دانشجويان انتقالي. ميهمان و ... ميباشد.